Literarishe bleter · 1934-03-23 · 12 (23.3.1934) · p. Seite 185

זײט 185 יייטערארישע בלעטער נומ. 12 (515);חםן פײזי? / װו איז אובזער שול־יוגנט? די סירער סון די יידישע ביבליאטעקן, און אלײן שוין טוער ארום דער ײדישער שוי. אויב דאס װאלט באמת געשען, װאלטן מיר דאך באדארסט האלסן אין די אלע אינםטיטוציעם סיל־סיל בע• סער, װי מיר האלסן איצט. װו זענען עס די םארבאנדן םון די אביסוריענטן םון דער ײדישער שול, װו זענען די זעלבסשביל• דונג-קרײזלעך סון די געװעזענע שילער םון די ײדישע שולן, װו איז זײער השסעה אין דעם ארעמען ײדישן קילסור־לעבן אין סוילן? אין דער ײדישער שול האט זיך שוין לאנג, זינט עסלע• כע יאר, ארײנגעריםן די צװישן םארטײ־רײםערײען, די סארטײ• צאנקערײען. דאם, װאס עם טוט זיך אין דעם ײדישן סראםע• סיאנעלן סארײן, איז אין א מיניאטור, אבער שוץ מיט דער זעלבער םאנאטישקײט און םארביסנקײט, מיט די זעלבע ״מע■ טאדן״ און ,קאמף-מימלען׳, דא, אין דער ײדישער שול. דארט — .בונד״. רויטע, פועלי־צױן, דא — סקיפיםטן, פיאנערן, ױנג־ באראכאװיםטן. די אויםמערקזאמקײט, דער געװיכט, דער צענ• טער םון די געדאנקען, סון דער באגײסטערונג, םון ױם׳טוב, סון דעם אײגענעם װינקל םאר דער נשמה איז נישט אזוי די שול, וױ דאם קרייזל, די אינטערעסן פון דעם קרײזל. די שול, די ײדישע לימודים, די ליטעראטור, דאם ײדישע ביכל איז װאך, איז יאך, איז ארויםגעצװינגטקײט. נשמה, דראנג, םאנטאזיע, לעבן• אויף און לעבן זיך אױם אויסער דעם בוך, אױםער דער לי• טעראטור. מיכאלעװיסש-מעדעם, אדער באראכאװ־זרובבל זענען מער צוציענדיקע, אימפאנירנדיקע, באגייםסערנדיקע נעמען און סימבאלן אײדער שלום׳עליכם, פרץ, אש, — זײערע בילדער האט דאס קינד אםטער אויף די װענט, אין די צײטשריפטן, װאס מען גיט םאר זיי ארויס, אין די געשפרעכן ארום. איז דערי• בער קלאר, אז דער װעג םון דער ײדישער שול איז גיכער צו ״צוקונסט״, צו ״ױגנט״, אדער צו ״השומר״, ״החלוץ״, אדער גאר, רחמנא׳ליצלן, צום בית׳ר. עס איז דעריבער גאר קײן צוםאל נישט, װאס מיר האבן די לעצסע יארן אינגאנצן אויפנעהערט ארויםגעבן קינדער-ביכער, ױגנט-ביכער. און אט די עטלעכע קינדער־ביכער, וזאס זענען דערשינען, זענען געבליבן ליגן בײ די םארלעגער. װײל די ביבליאסעק אין דער ײדישער שול איז נעװארן טויט, נישט געקענט םאראינטערעסירן דאס קינד, דאס ױנגל אין שול. דא און דארטן האבן מיר אמאל געםונען סטאטיסטישע מאטעריאלן װעגן דעם קערפער פונם ײדישן שול׳קינד, װעגן זײ• ער גרײס און װוקם, אבער מיר האבן נישט באםערקט קײן שום אפהאנדלונגען װעגן דעם גײםטיקן צושטאנד סונם ײ׳־ישן שילער, װעגן דעם קרײז גײסטיקע אינטערעםן, װאס עס פאר• נעמט די ײדישע שול׳ױננט. גראד איז אםעריקע, װו מיר האבן בלויז א האלבע שול, א דערגאנצונג-שול, האבן מיר א נאכװוקס םון דער ײדישער שול, װאס גיט שוין סרוכטן. ארום דער ײדישער קולטור־געזעל■ שאםט איז געשאםן א ױגנט-לינע מיט סארלאנגען, מיט אידעאלן, מיט װילן מיטצוארבעטן סאר דער ײדישער קולטור. עס זענען אין אםעריקע דערשינען א רײ זאמלהעפטן, העקםאגראםירטע און געדרוקטע, געשריבן און ארויםגעגעבן דירך די אביטוריענטן פון די דארטיקע ײדישע שולן. עס דערשײנען דארס לידער• זאםלונגען םון אמעריקאנער-געבוירענע, װעלכע האבן זיך דער• צױגן און אויםגעװאקסן אין דער ײדישער שול און אין איר מיר האבן אונזער ײדישע שול םארפושס, םיר האבן איר *גזען און פארנעם צונישם געמאכס, — עפעס אזא מין אײנ־ דחק מאכמ עם אויך בײ די, װאם האבן א נאענטע אידעישע *ײנות צו איר. אזא מין פארשסעלונג האבן אױך די עלסערן, תלכע שיקן זײערע קינדער אין די ײדישע שולן. מיר װײםן ײם די אלע תשובות אויף דער פראנע, הלמאי דאס יידישע?יל׳װעזן איז נישט געװאקסן אין דער ברײס: װי האט געקענט פץרמערס װערן די צאל ײדישע שולן, די צאל ײדישע שול• *ינםםיםוציעם, װען אויף די םאראנענע האט געלאקערט שטענ• ױק דאס װאכע אױג פון דער מאכס און ס׳האט געטויט דער :אנצער אדער האלבער באיקאט םון די קאמונאלע און ײדי׳ כע זעלבסטםארװאלטונגען? אבער לאמיר זיך נישט נארן: דאס איז דאך װײט-װייט נישט דער גאנצער תירוץ אויף דער האר• בעד קשיא׳ םארװאם אונזער שול-װעזן איז אזױ נישטיק און קיײו• פאראן נאך תשובות אויף דער פראגע. ראשית — זינט יארן און יארן, ווי דאס ײדישע שול־װעזן האט נישט געהאט *ין פוילן קײן פעריאדישן ארגאן, װעלכער זאל שאפן דעם קאנטאקט צוױשן דער שול און אירע פרײנט (ערשט די טעג *יז דערשינען דער ערשטער נומער פון א חודש׳שריםט ״שול• װעזן׳, — אין א גוטער שעה: — נ. מ.). דער צענטער פון תר ײדישער שול, די צישא, איז אינגאנצן אסגערוקט אן א זײס םון דער ברײטער יידישער געזעלשאסטלעכקײם. די עטלע• מ אינעװײניטסטע םוער פון דער צישא זענען טעטיק אויף אנ• דערע געביטן, װעלכע האבן קײן שײכות נישט מיט דער ײדי• כער שול. דארט לעבן זײ זיך בעיקר אויס, דארט שיסן זײ ױיס זײער גאנצן פולװער. די ײדישע שול איז בײ זײ די פינפטע ראד אין זײער װאגן. אזוי איז אויך מיט די פארטײען, ייעלכע שלעפן (נישט טראנן. נאר שלעפן) די יאך פון דער יידי• דער שול. מען זעט נישט איצט אין דער ברײטער געועלשאםט *ם די ״משוגעים לאותו דבר׳ םון דער ײדישער שול אין פוילן, װ־ מיר זעען עם אין אםעריקע, אין ארגענסינע, אין לעטלאנד, אין ליםע. אםשר איז אין װילנע דא ארום דער ײדישער שול א סעסטע מויער םון עלטערן, פון באגײסטערטע טוער. אבער אין יונדערע ערטער זעט מען עס נישט. יעדנםאלם, מען טוט גאר• דשט, אז מען זאל עם שפירן אין לעבן, אין דער װירקלעכקײט. אבער דאם םאמע װײםיקסטע איז, װאס מיר זעען נישט?ײן ײדישע שול-ױגנט, װאם זאל ברענען, װאס זאל זיך בא• :ײסכערן סיס דער ײדישער שול און מיט דעם, װאם די ײדי• זע שול דארף באגײםטערן, דארף אנטציקן - מיט דעם אקטױון ״דישן קולטור׳שאפן. מיר זעען נישט די ױנגע מחנות, װאס זןל שטײן שטאל און אײזן אין שוץ םאר דער ײדישער שײ, סאר אירע דעראבונגען, און פאר די ײדישע קולטור• אינסשיטוציעס, װעלכע זענען לויט זײער מהות און אינהאלט יעי המשך פון דער שול. אונזער ײדיש שול־װעזן אין פוילן איז שוין אלט םער ײ 15 יאר. עס זענען שוץ פאר דער צײט געװען א צען אײיסלאזן סץ היפשע עטלעכע טויזנט שילער, װעלכע זענען שױ1 איצט ױנגעלײט, װאס דארםן שוץ םארנעמען אן ארט אינ= ײדישן לעבן. זײ האבן דאך באדארסט זײן לכל-הפחות די *ײ׳דיקע טרײע לייענער פון דער ײדישער ליטעראטור, די םדעגער פון דער ײדישער קולטור אין שטאט און שטעסל,