Literarishe bleter · 1934-03-23 · 12 (23.3.1934) · p. Seite 181

זײס 181 י ־סערארישע בלעטער נימ. 2( (515) א מעםאםער; וױאזוי קומם םאר דאס םארשםײן םין א םעט# םער? מים װאס אונטערשיידט זיך דאס דאזיקע םארשטיין םין םארשטײן א פשוט װארט? און פארװאם באטראכט עי• אייניקע מעטאפערן םאר שײנע, אנדערע פאר מיאוסע? אט דאם לעצטע פראביעם פירט אונז שוין בום אנדערן םארשוננס־נעביט, װאס מ׳קיאן אנרוםן עםטעטיק םון דער מעטאפער. אט די דאזיקע װיסנשאפט באמיט זיך צו געבן אן ענטםער אויף די פראגן םון עסטעטישן געניסן םין דער םעטאםער. א שפאגל נײער געביט םלן דער מעטאםאראלאגיע איז דאם געביט יפון עטנאגראפיע. די מעטאםער הערט אויף צו דער־ שײנען נאר איס שפראך-אויחדריק; מ׳הויבט זי אויך אן צי בא טראכטן אלס אויםדרוק םון דער צײט אין ארט, געזעלשאםכ לעכע פארהעלםענישן א. א. װ. דאסדאזיקע ארבעטס-נעביט ליגט נאך גאר אין די װינדעלעך. פארשבײט זיך, אז עטנאגראפיע קאן מען נישט באהאנדלען און אפהענגיק פון פסיכאלאגישע, קולטור־היסטארישע און םאציאלאנישע באטראכמונגען, און דא זעען מיר, װי שטארק אײנגעבאקן אין לעבן םון א פאלק זענען די מעטאםערן; כדי אנצוװײזן אויף קאנקרעטע פראגן סון דעם געביט, װעל איך אנגעבן אײניקע בײשפ לן. װאם איז די ערשטע םיבה םון אנטשטײן פון דער מעטא־ פער? דיי מורא פארן ארויםזאגן פון װערטער, װאם זענען .טא־ בו׳. דער פרימיטױוער מענטש האט מורא פאר יגעװיסע זאכן, אדער דערשײנונגען, און צוליב דעם האט ער אויך מורא זיך צו באנוצן מיט די נעמען םון די זאכן: װײל די נעמען זענען דאך א טײל פון די זאכן און װען ער באנוצט זיך מיטן נאמען, אייז װי ער װאלט די זאך אלײן גערוםן. דער ,טאבו׳ קאן זיך אויםדרוקן איןי צװײ םארמען. םון אײן זײט האט םען םורא אנ• צורופן דעם נאמען םון ,אלערהייליקם', ער זאל זיך חלילה וחס נישט םילן באלײדיקט מיטן צו ,קליינעם׳ נאמען. פון דער צװײ• סער זײט װייכט מען אויס דעם נאמען פון שלעכטן גייסם, עם זאל גישז ארויםנערעדט װערן אין א .שלעכטער מינום׳, און עיר זאל טאקע זיך נישט באװייזן. דער דאזיקער גלויבן טרעט ארויסי בײ אלע פעלקער. באזונדערס בולט איז עי־ דאכט זיך בײ אונז, ײדן. די ערשטע פארם םון ״טאבו׳ טרעט ארויס אין דער מורא סון אנרופן דעם רבונו של עולם מיטן ״אםתן׳ גאסען ואן אײנפלום אויף דעם ״יראת השמים״ האט געװים דער געבאט: יא תשא את שם יהוה אלהיך לשוא׳, איון דער פארבאט: נישט צו מאכן קײן ״פסל תמונות כי סמל׳ א.א.װ.ו) כאטש פון דער צװייטער זייט איז דער דאזיקער פארבאט שוין א רעזולטאט סון מורא םארן ״טאבו׳ו. אנשיטאט דעם װערן אנגעגעבן םארשידענע פארטרעטנדיקע נעמען אלוהים, אל, אדוני א. א. װ. אבער אויך די נעמען זענען צו־הײליק - און ס׳מעג זײ ארויםרעדן נאר אין געװיסע, אנטשפרעכנדיקע מאםענטן, למשל, ביי דער תםילה א. א. װ. _ אין דער געװײנלעכער שפראך םארטרעט םען די צװײט- ראנגיקע ״עלאקײ׳, ״א דוישעם׳, ״השי׳ת׳, אדער מיטן פשוםן, טאנםעגלעכן ״גאט׳• - דעם צװייטן מין ״טאבו׳ כאראקטעריזירט אוייסגעצײכנט דאס װערטל: ״אל תםתח פה ל״שטן׳. אדער - אויב מ׳האט זיך שוין ארויסנעכאפט מיטן זינדיקן װארט, - װערט תיכף צוגעגעבן: ״נישט דא געדאכט׳ א א. װ. אבער דאס דאזיקע פראפילאקטישע מיטלי איז נישט קײן גאר זיכיערס און דעריבער איזיטאקע גלײכער צו שאפן זיך נײע נעמען, װעלכע ״ער׳ קאן נאך נישט, אין דעריבער װעט ער נישט װיסן, צי מ׳םײנט אים. ״דער נישט גוטער׳, ״דער שטן״ א.א.װ אן אנדער ״טאבו׳, װאם צװינגט אונז צו רעדן בלשון םגי-נהור ד. ה. מעטאפאריש, <װעגן דער ״סגי-נהור׳ װאלט זיך אויך געלאזט א סך זאגןוו איז דער טויט, םיט זײנע ״צוגעהעריקײטן׳. אזײ האבן מיר א גאנצע רײ װעיטער אויף צו פארטרעטן דאס װארם: ״דאס ארם, װאס די מתים זענען באנראבן״; מיר באינוצן יזיך מיט ״דאס גוטע ארט״, ״דאס הײליקע ארם׳, ״בית־החײם׳, בית־עולם״ א. א. װ. םאר־ שטײט זיך, אז אין דעם לעצטן סאל קאן אויך װירקן א צװייטע םיבה םון אנטשטײן םון מעםאסער. דער אזוי־גערוםענער ״עוסע־ מיזם׳, דער חשק נישט צו באנוצן זיך מיט מיאוםע װערטער. אויך די פסיכאלאגיע סון עוםעמיזמען איז ביז גאר אינטערעםאנט, 0 דנר נןמען איז ן -נילד- סין ד*ר :ןך, — דעררןױקער מ*רנ$ס װער© ןסך סןל ינינערגנחורס ווין רער ףןררה. סןר נישפ דזןיסן איס-קימן הןיננ עסרןסן: -כי יהיה א״חיך אמ אכלה, הוא אי קנא־ איז א ווארם, װאס װערט אריבערגעטראגן םוץ אײן באדײםינג אויף א צװייטער אויפן סמך פון אנאלאניע (מאםעמאטישע פרא• פארציעז, שלעכם פארשטאנען און נײםםלאז אינמערפרעטירם. לויט אייסםאטעלעסן איז דער איבערנעטראגענער זינען םון װארט א יעזולטיאט פון פראפארציע, למשל: די זון שיקט שטראלן, און איך וױל דאם אנרויפן םים א פאסיקן נאמען. םון װאנען קאן איך ואס נײע ויוארט באקומען? מ׳קאן-זיאגט אריםמאטעלעסי- זען אן ענלעכקייט אין דעם װארםן די שטראלן פון דעם זון און דעם װארםן פון זאמען (זײעןו פון פויער. און דעריבער קאן פען אויםשטעלן םאלגנדיקע פראפארציע: (די זון: ץ>.(אקער• בויער: זײען> ד. ה. די זון שטייט אין אזא פארהעלטניש צי א;דאס אנטשפרעכנדיקע װארט פעלמ>, װי דער אקערבויער צום זײען. און דערםון קאן םען נעמען דאם װארט ״זײען״, פארװענדן עס צו דער זון און זאגן: ״די זון זייט שטראלן׳. די שפעםערדיקע טעארעטיקער זענען נישט גענאננען וױי• סער פון אריסטאטעלעסן, זיײ האבן נאר אנגעהויבן אײנצוטײלן די מעטאםערן אין גרופעס. אזײ האט, למשל, קװינטיליאן <ערש• םער יארהונדערט נאך קריסטום־נעבורכ), אויםגערעכנט פיר נרו■ פעס םון מעםאפערן (ער האט גענוםען אין אכט ראם װארט, װאס ם׳םארטרעט און דאס, מיט װאם מיפארטרעט, צי זיי לעבן, צי נישט, און אזוי האטיער באקומען די גרופעס: 1> װארט פון א יעבעדיקן באשעפעניש פאר אן אנדערן װארט פון א לעבעדיקן באשעפעניש; 2> א װארט םון א לעבעדיקןי באשעםעניש םאר א װארם םון א טויטער יזאך, א. א• װ. - (אגב, דידאזיקע אײנטײ• יונג װערט נאך ביזן הײנטיקן טאג דורך טייל טעארעטיקער באנוצט.> װאס שפעטער אין צייט, י אלץ מער אזעינע גרופעס, ימשל, בײ סקאלינערן <1?\א יארהונדערמו טרעפן מיר שוין קנאפע הונדערט מיגים מעטאםערן אי א. װ., ביז ס׳איז אנטשטאנען א יעאקציע קעגן דער צו״גרויםער צאל באשריבענע און ארומנע• רעדטע-ריין-מעכאניש פינאנדערגעטײילטע מעטאפערן. און קארנעל <11<\א יארה.> דרוקמ זיך אויס, אז טײלן קאן םען אין אומענד״ יעכקײטי ארײן. - אבער מים די פראבלעמען פון דער דיכטערישער מעטא• פער שעפט זיך נישט אוייס די מעטאםאראלאגיע. אין דער צײט פון דער אזויגערוםענער ״װענדוננ צוםי פאליק׳ אין דער צוױיטער העלםם פון אכטצנטן און אנהייב םון נײנצנטן יארהונדערט, דערזעם מען און מ׳הויבט זיך אן צו באגייסטערן מיט דער םאלקם• שפראך און אירע... סעטאפערן (הערגער, דזשאן פאל-זריכטערו. ארום די מעטאםערן אנטװיקלט זיך א נאנצע פילאזאפיע יעדעם װארט װערט באטראכט אלם מעטאפער, און יעדע 'מעטאפער אלם ״קלײנער סיטאם׳, בכן, יעדעם װארט - אנטשפרעכנד ״אינטער־ פרעטירט׳ - קאן אונז דערפירן צוס אמאלעדיקן גלויבן - צו דיטאלאגיע. בכלל האט מען געזען אין דער שפראך די שענסטע שאפונג פון גרעםטן דיכטער - דעם פאלק. דידאזיקע באגייסטע־ װננ פאר דער רײכער םאלקם־מעטאםאריק האטילאנג נישט אנ• :עהאלטן, הגם מיר קאנעין אויך אין די נייםםע צײטן געםונען אירע הייסע אנהעננער (למשל, זשעראמסקיז. דאם ארט סון בא־ נײסטערונג האט םארנומען דער קלאריער פארשטאנד און מ׳האט אננעהויבן שפראכװיסנשאםטלעך צויפארשן די דערשײנונג, װאם ׳יזײסט מעטאפער. ס׳איז אזוי-ארום אנטשטאנען אלם טייל פון דער שפראכװיסנשאפט דער לימוד װעגן דער אנטשטײוננ און אנטװיקלונג םון די באדייטוננען פון װערטער, דערונטער אויך פין די מעטאפערן. אין צוזאמענהאנג מיט דידאזיקע פארשונגען, אדער אומאפהענגיק פון זײ, האט זיך אנגעהוייבן צו אינטוױקלען די פםיכאלאגיע פון מעטאפער, וזעלכעי איז גאר א בריים און כדעט נאך נישט־בארירס געביט פון די סארשידנםטע פראבלע• רען. קודם-בל רוקן זיך ארויס פראבלעמען פון דער אזויגערו• פענער שאסונגס־פסיכאלאגיע. אט זענען אײניקע פראבלעמען פון אינזער נעביט: װיאזוי אנטשטײען די מעטאםערן בישעתן שאפן פון דיכטער? צי זענען זײ באװוסםע, צי אומבאװוסטע דענק• סעסיקײטן? װאס פארא פםיכישע ״אנלאגן׳ אנטשםרעכן זײ? ײאס איז דער *דיכטער מיט זיי אויסן? א. א. װ. און וױיטער. די דאזיקע פראבלעמען זענען נישט נאר נאכנישט פארענטפערט יע־יארן, נאר זײ זענען נאך אםילו נישט רעכט אװעקנעשטעלט גע־יארן. םון דער צװײטער זײט בארירט די פסיכאלאגיע, די פ״אביעמען פון לײענער צו הערער. װאם קו&ט םאר אין דער פפיכיק סון הערער, װען ער באנעגנט זיך אין דערישפראך מיט