Literarishe bleter · 1934-03-23 · 12 (23.3.1934) · p. Seite 180

ליטפרארישע בלעטער נום. 12 (5'5) זײס 180 האט אין זיין נרויס לוערק ״דער מאניסםישער קוק אױף גנשיכ־ טע׳* געשריבן, אז ליטערארישע אדער קינסכ״ערישע השפער פון איין לאנד אויבן צװ״כן איז םעגלצך נאר װען די פאליטישע אין עקאגאמישע באדיגגונגען זענען די זע״בע. זאלא האט דצרי־ בער געקאנט װירקן אויף הויפטמאנען נאר או־ב די באדיננוננפן אין ביידע לענדער זענען געװען די זעלבע. ליטװאק האט דערי־ בער נעדארםט אנװײזן אויף די פנלעכקייכן אין בײדע לצנדער, און װיאזוי אט די ענלעכע לאגע אין דײטש־אנד איז פאראנט־ ױארטלפך פאר הויפטםאנם רעאליזם און נאטוראליזם. ליטװאק דפרצײלם אונז אויך װעגן הויפטמאנם איבערגאנג פין נאטורא■ ליזם צום סימבאליזפ אבער װי אזוי איז הויפטאן איגערגעגאנגפן פון אײן זשאנר צום צװייטןי דער זעלבער ג. פלפכאנאװ האס נעשריבן, אז םימבאליזם איז א רפזולטאט פ.־ן דעם, װאם א שריי״ בער אנכלויפט םין דער רעאליטעט אין א פאגטאסטישער װעלט. כימבאליזס שטײגט אויף, װפן דער שרייבפר קאן נישט סאכן קײן שלום מיט דער װירקלפכקייט, װען עם איז פאראן אן אפ־ נרונט צװישן שרײבער און דער געזעלשאפט. װי אזײ איז דע־ ריבעי הויכטםאן געװען אי רעאליכט, אי סימבאליכט? א מארק־ םיסטישער קריטיקעי האט דאס געדארפט נצנוי דערקלערן. צום באדויפרן האט דאס ליטװאק נישט געםאן. זײער אינטערפםאנט איז ליטװאקס ארטיקל איבפר דער פראלפטארישפר קולטור. ער הויבט אן מיט דער פראגע פון ירושה. ער ציטירם א רפדע, װאס מ. ראפפס האט נפהאלטן זו־ מער 1919, ױו פר האם געזאגט: .מיר״ײדישע קאמוניסםן,זענען דפר גרויספר בעיים, װאם װעם אויסקערן פון דפר ײדישער אר־ בעטער־גאם אלע אײערע םענדעלעך, פרצס און שלום־עליכמס, - די גאנצע קלײנבירנפרלעכע קולטור אייערע׳ <ז. 243). צום גליק האבן די יידישע קאמוניסטן אפגעװארפן אט די שטעיונג רא״ פעכעס. װען ראפעס םרעט איצט ארויס מיט אזא רעדע, וואלטן אים די ײדישע קאמוניסטן םארדאסט פאר אזא ״לינקאטשן קװיטש׳־. אין סאװעטן־פארבאנד דױקט מען איצט די װפרק פון די ײדישפ קלאסיקער. מפן שםודירט און מען סארשט אויס די גאנצע ײדישפ־קולטור. איך מײן, אז ליטװאק איז אלײן נעקומען צו זײנע מײ נוננען װעגן דער פראלפטארישפר קולטור. ליםװאקס מײנונגען װעגן דער קולטור־ירושה, ײעגן גובר זיין אט די ירושה, זײנע מײנונגפן װעגן דער שװעריקײט צו באשאפן א פראלעטארישע קולטור, פאלן זיך צונויף מיט די מײנונגען פון לונאטשארסקין, לענינען און אנדצרע. דפר ארבעטער באװעגוננ זענען זײנע לידער נעױען אן אוצר נישט אפצושאצן׳. יליטװאק דערמאנט, אגב, װינכשעװסקיס ביבליאכעל. ײע־כע פארמאגט זײער־זעלטענע סאציאליסטישע ביכער און צײטשויכטן אין דייטש, רוסיש, ענגליש, - יידיש און הפברעיש. איך װ־ל דא צוגעבן, אז א קורצע צײט פאר װינסשעױסקיס טויט האב איך אי״ם באזוכם. דער זײדפ איז נעזעםן אויף אן אינװאלידן־שטול און געלײענט די ספארט-אככיילונג פון אן פנגלישער צײטונג. ער איז געװען אינגאנצן פאראליזירט און זיך נישט געקאנט רירן פון ארם. פר האט פרובירט עכעס זאגן - און נישט געקאנכ. ער האט אבפר געקאנט לייענען. איך האב אים דערלאנגט א שייפט־ יעכע "באגריסוננ. קפגטיק, אז ער האט יא פארשטאנען. ער האט אבער נישט געקאנט ענטפערן. עם איז געװען א פיינלעכע אי־ בערלעבונג. איך האב דערנאך דורכגעקוקט זײן ביבליאטעק. זי איז װירקלפך זײער א רײכע. - ביכער אין יידיש זענפן אבפר פאראן לוײניק. מערכטנס זענפן דארטן גפװפן דייכשפ און רוכישע ביכער און צייטשריפטן. אויף זײן לײפנטיש איז געלעגן ביאליקכ און ראװניצקיס ,םפר האגדה׳. װינטשעװסקיס פאמיליע האט א קנאפן אינטפרעם פאר זײן ביבליאטפק. עס װאלט גפװען נויטיק, אז די יידישפ ארבעטערשאפט זאל דאס אפקויפן און איבפרגעבן דעם ייװא אדער דעם יידישן אינסטיטוט פון קיעװ. א. ליטװאק באהאנדלט נאך פטלפכפ ײדישפ און נישט־יידישע שרייבער. ער איז זײפר באנייפטערט פאר די כאציאלע דראמפן פון געהארט הויפטמאן. ליטװאק איז געשטארבן, איידפר הויפם־ מאן האט פאראטן זײן פארגאנגצנהייט און איז איבערגעגאנגען צו די נאצים. יעדנפאלס זענען אבער הויפטמאנם ערשטע װערק װיכמיק מיט דעם, װאס זיי שפיגלען אפ די שװעריקייםן און לײדן פון די דײטשע מאסן. א־ן אט דער אפהאנדלונג װענן הויפטמא־ נען מאכט אבער א. ליטװאק עטלצכע באהויפםונגען, װאס זענען נישט מאיקסיסטיש. לימװאק דפרציילט. אז הויפטמאן איזגפװארן א רעאליכט און נאטוואליםט אונטערן אײנפלוס פון זאלאן. צום ערשטן וױיזט אונז אן דער מחבר גאנץ ריכטיק, װי אזוי דער רעאליזם און דער נאכוראליזם זענען אויפגעקומען אין פיאנקרײך. ער שילדערט די פקאנאמישע, םאציאלע און פאליטישצ לאגפ אין פראנקרײך און װיאזוי די דאזיקע אומשטפנדן האבן געװירקט, אז דפר רפאליזם זאל אויפשמיין. אבפר גלייך שפרינגט ליטװאק אי־ בער צו הויפטמאנפן און דפרצײלט אונז, אז הויפטסאן איז בא- וױרקט געװארן פון זאלאן. גפארג פלעכאנאװ, אײנפר פון די הויפט־טעארעםיקער פון דפר מארקכיםטישער "ליטעראטור־קריטיק, ס$ג. גתםן מעטאפאראלאגימ דער ליטפראטור-קריטיקער-און קענצר האט גפהאלטן פאר זײן חוב צו נעבן כללים, װעלכע מעטאפנרן זענען שײנע און ױעלכע נישט (דאם דאזיקפ ,מבינות׳ שאפט אונז הײנט גוויס סרײד, װײל דװקא די מיאוסע-באקעספםע מצטאפערן האבן די שפעםער• דיקפ דורות אנגפנומען, און זײ װערן נאך ביזן היינטיקן טאג באנוצט, און די ,שײנע׳ פראפאגירטצ מעטאפערן זענען פון דפר שפראך פארשװונדן געװארן. אזוי זענען געבליבן אין דײטשן װארט־אוצר די װערטער .פארװורף׳, ״אנשטארפן׳, ,שלוכצען׳ א. א. װ., הנם זײ זענען אויפן שארפנטן אוםן באקעמסם געװארן און צום םויט פארורטײלט דורכן פםטעטיק בריסטאף אטא פאן שײנאך 1751; און אזוי זענען געבליבן אין דער פוילישער״ליטע־ ראטור די װערטער ״פאמניק׳, ״װשפכניצא׳, הנם זײ זענען בןן• קעמפט געװארן דורכן געלערנטן און אײנפלוסרײכן דמאכאװםקין• צום םוף פון אכטצנטן און אנהויב פון ניינצנטן יןןרהונדערט.- -ער דאזיקער ביישפיל װעט דינען פאר א סוםםער װיאזוי זיך נישם צו באציען צו די אזוי־גערופענע נעאלאנױסען ׳.) ביזן םוף םון נײנצנטן יארהונדער״ט ״האט מען זיך גפ־ שפײזט מיט דער ירושה פון אריסטאטעלעסן, װעלכן מ׳האט מעד־ אדער-װײניקער שלעכט פארשטאנען און צוליב דעם ה״אט מען זיין געדאנק סארקריפלט. מ׳האט זײן געדאנק, אז די מ״עטאםער קודם-כל א קליינע באמערקונג: דער נאמען ״מעטאפאראלא• גיפ׳ האט זיך נאך נישט אײננעשטעלט אין״דער װיםנשאפטלפ• כער װעלט אלם ״טפכנישער אויםדרוק׳ אויף צי באצייכנען די אלע פראבלפמפן, וזעלכע זענען געבונדן מיט דער מעטאפער. מ׳קאן זאגן, אז מעטאפאראלאניפ אלס זעלבסטשטענדיקע װיסנשאפט פקזיסטירט נאך נישט עד-הױם, אבער עס איז שזין זיכעד פאר יפדן, װאס איז באהאװנט אין די פראבלעמען פון דער מפטאפער, אז אזא װיסנשאפט, אלס ספעציעלער אויטאנאםפר פארשונגם-גע• ביט, ו־עט הײנט-מארגן אנםשטײן. די סיבות, 'צוליב וועלכע דאס איז נאך נישט געשען, זענען קלארפ. די פראבלעמפן פון דער מפגאפאראלאגיע זענען דערװײל ' צפשפליטערט; מ׳רעדם זופגן זײ אין״שײכות מיט אנדערפ פראבלעמען. אזוי, למשל. איז בא• קאנט, אז םון די עלטסטפ צײטן אן <זײט אריסטאמעלעםן; אבער זיכפר איז דער דאזיקפר פראבלעם נישט גפװפן אומבאקאנס די װונדערבארע שפריאך-פארשצר םון אלטן אינדיען, און אפשר אויך פאר די אלםע-צוקלוגעיכינעזפר?) װערט אין יפדער פאעםיק-טע• אריע פון פאעזיע-רפטאריק אדער בכלל ליםעראטור-טעאריע ברײט ארומגערעדט די ״פיגור׳ אדפר ״טראפפ׳, װאס הײםט מפטאםפר וםון גריכישן מעטא־פארא-אריבפר־טראנן). מ׳באסים זיך ארומצורעדן דפם מהות פון מעטאםער, אירע מינים, און יפ•