Literarishe bleter · 1934-03-16 · 11 (16.3.1934) · p. Seite 167

זײט 167 (5)4) ליטערארישע נלעטער נוס. פאר עקםטאז. אײב אזוי, — זענען דען נישט ארגיע און עקס־ טאז א דערשײנונג פון א מינדערהײט םענטשן, םון װײניקע אויםנאם־נאטורן? מיר מאכן אן אנםשײדנדיקן שריט װײטעד און מיר לאזן זיך באאבאכטן אקארשט די שלאפעדיקע. מיר װעלן איבע־ ראשס דערזען. דאס זעלטן־װער עם האט א ר יקן, .נײטראלך שלאף. םון אײן זייט װעלן מיר באאבאכטן, דאס פיל מענסשן װארסן זיך אומרויק אין שלאף, אטעמען שװער און אנגסםלעך, מאנכע רעדן פון שלאף, קריצן מיט די צײנער, זיסבן, שרײען, װײנען. אײניקע מאטערן זיך די גאנצע נאכט אין שלאסלאזיקײם און װערן ערשט פארטאג קוים אנטשלאסן, אנדערע כאפן זיך אויף אלע װײלע אין גרױס אומרו. דאם איז אן אויסגערעגסער און אויסרעננדיקער שלאף, נאך װעלכע די מײסטע שטײען אויף אין דער םרי מידע און דעפריםירטע. םון דער אנדערע זײט װעלן מיר זען, םארקערט, דאס פיל שלאפן אין א רויקער פארגניגטער פאזע, אטעמען לייכט און םרײ. װי אין שטילער פארגאםטקײט רירן זײ זעלטן מיט א גליד, מאנכע שמײכלען םון שלאף, װיברירן עקסטאטיש מיס די גלידער. נאך אזא שלאף םילן זיך די מײסטע מענטשן פריש און מונטער. די ביינאכס שלאפנדיקע דנרצײלן אויף מארגן װעגן זײערע נאכט־חלומות — װער ם׳נעדענקט מער, װער װייניקער אדער גארנישט. אין אל• געמײן אבער זעען מיר אויך אין די נאכט־חלומות צװײ עקס־ טרעמען: מאנכע האבן דעפרימירנדיקע .ארגיאסטיש״־פרימיםיװע חיומות און אנדערע, פארקערט, האבן דערהויבנדיקע .עקסטא־ מיש״־שעפערישע. די דאזיקע מענטשן קאנען ארויםװײזן ענלע־ כע עקסטרעמען אויך בײםאג, אױף דער װאך, אין זײערע פאנטאזיעס און שטימונגען, װאס קאנען זײן פרימיטיװע דע־ גראדירנדיקע, אדער, פארקערט, אינטים־דערהױבנדיקע. מיט אנ־ דערע װערטער, די בײנאכט שלאסנדיקע מענטשן מאכן דורך אין זײערע נאכט־חלומות און סאג־ שטימונגען ענלעכע עקסטרעמען, װי די ארגיעס און עקםטאזן פון די שלאפלאזע אויסנאם־מענטשן אין פארשידענע עקן פון שסאט. אין היםטארישע אויסנאם-צײטן פון גרויםע מאםן־באװע־ גונגען װעלן נישט נאר די בײנאכם שלאפעדיקע .נארמאלע״ בירנער, נאר גראדע יענע נעװראטיקער און אװאנטוריםטן, יענע אײביק־פארשמאכטע. װעלן זיך אםס די ערשטע ציען צו די שלאגעדיקע קװאלן פון דער מאםן־באװעגונג. אבער אויך אין געװײנלעכע צײטן קאן יעדער פון די בײנאכט־שלאסעדיקע קו־ מען דורך דערשיטערנדיקע איבערלעבענישן (אנטוישונג, אומגליק א. דגל.) אין א קריטישן צושטאנד, װען ער װעט םארלירן דעם שלאף, און װעט, לויט כאראקטער און סיטואציע, זוכן םארגע־ םנקײט אין ארגיע אדער עקםטאז. אזוי קאן, םארקערט, יעדער םון די ,געפאלענע״ נאכט־בומלער זיך באםרײען םון דער נויט• זינקעניש בײ דער ערשטער מעגלעכקײט םין פראדוקסױון אויםשװונג. מ׳קאן דאס געזאגטע אזוי פארמולירן: א) די ארגיאםטיש־ פרימיכיװע און די עקםטאטיש־אינטימע לײדנשאסטן געפינען מיר שטענדיק בײ אויסנאם־מענטשן, אדער בײ געױײנלעכע מענטשן אץ אויסנאב־צושםאנדן, אויך אין די חלומות און שטי־ מונגען אין טאג־טעגלעכן לעבן; ב) די ארגיאסטישע און עקס• טאטישע שפיד־ליידנשאםטן צוזאמען מיט דעם טאג־טעגלעכן לעבן געפינען זיך אין א דינאמישער פארבינדונג: אנטשטײט א ,פוםטקײם״ אינם טאג־טעגלעכן לעבן, טרײבט עס דעם מענטשן אין דער נידער צו דער פרימיטױוער ארגיע, װען ער האם נישט קײן מעגלעכלײס פאר אינטים-עקםטאטישע געסילן. זאל ברזיזנדיקע קולות. א ציגײנער־כאר זינגט דארט אין דעם אנגעפאקטן זאל, װו םענער און פרויען טרינקען אן אויפהער און לאזן זיך װוילגײן אץ שפורער צעױשעטער לוסטיקײט. אין די זײטיקע םונקעלע גאסן װימלט די אומגעצוימטע פראםטיטו־ ציע, און אין אײנעם םון די ארטיקע נאכס־לאקאלן, װו די לוםט איז געדיכט םין טאבאק־רױך און קולות םון אלערלײ שיכורע מענטשן, קומט פאר אן אנםאל אדער א בלוטיק געשלעג םון צעװילדעװעטע באנדיטן. אין אײן ארט זאמלען זיך קאקאיניםטן אויף זײער גיפטיקער שיפרות, און ערגעץ־װו, אן א זײט געפינט זיך א שאנד־הױז, סיט פעסט־צוגעמאכטע לאדן, װו ס׳בושעװען אומםארשעמטע עראטישע עקסצעםן. אין אזוינע און ענלעכע אנדערע װאריאציעם רודערן אין דער נאכמ די ארגיאסטיש־פרי־ מיטיװע לײדנשאפטן פון סארכאפטע אומרויקע מענטש. אויף םארגן, נאך אזעלכע נאכט־ארגיעס, װעלן זיך די מײםסע םון זײ פילן דערשעפט, דעפרימירט און אינערלעך צעבראכן. אבער אין דערזעלביקער נאכט קוםט־םאר, למשל, אין דערזעלביקער שטאט ערגעץ אין א באהאלטן הוױ א םאר־ זאמלומנג פון א געהײמער ארגאניזאציע םון סארםאלגםע םרײ־ הײםס־קעמםער, װאס שטעלן אײן זײער לעבן, נוצן אויס יעדע םינוס סון דער נאכס און שפינען אוים זײערע טרוימערישע אסביציעס. אײניקע קינםטלער און װיםנשאפסלער װערן אינספירי־ט פון דער טיפער נאכס־שטילקײם. און אין עקםטאטישע שאפונגס■ לײדן מײםטערן זײ זײערע נײע װערק. פיל קינםטלער, וױ, למשל, באלזאק, דאסטאיעװסקי א. א״ םלעגן ארבעטן מײםטנס בײנאכט, דאם זעלביקע איז אויך בנונע וױסנשאפטלער. עדיםאן, למשל, םלעגט בײ זײנע ערפינדוננען ארבעטן םיל נעכט נאכא־ נאנד. אץ אלגעמײן אבער װערן קינסםלער און װיםנשאםטלער אינספירירם דורך דער נאכט־רו, װען מ׳נעםט אראפ דעם צװאנג םון םאנ־ארבעט און מ׳קאן לאזן הערן די שםיםע פון אינטימע שעםערישע געפילן. אײניקע ליבן די טיפע נאכט-שעה, אנדערע די םריע פארטאג׳שעה. ערגעץ־װו זיצן וױסנם־דורשטיקע יונ־ נעלייט, פול מיט שטרעבן און אמביציע, און לערנען פארשמאכם דורך דער נאכט (באגײםטערטע נאכט׳לערנעח. אין אלע צײםן םלעגט די נאכט ארויסרופן בײ געװיסע רעליגיעזע מענטשן און מיםשיקער א טיפע באנײסטערונג. דאם רעליגיעזע נאכט־װאכן האט אםילו באקומען א גרויםע םימבאלישע באדײטונג. ם׳אױ פאר אלע צײטן כאראםםעריסטיש דער תהילים־אויסדרוק: .אלע נאטס־קנעכט, װאס שםײען דורך די נעכט אין גאטס הוױ״. אויך ביי רעליגיעזע םענטשן װי בײ קינםטלער, באמערקן מיר, דאס אײניקע זענען מער נענויגט צו דער נאך־האלבער־נאכט־ תםילה, אגדערע צו דעם פריםטן םארטאג-געבעט. דא און דארט בלאנקען ארום פארליבטע, אײנזאמע טרוימער, װאס קאנען נישט שלאפן פון טיפער בענקשאפט. אין פארשידענע געבעטהײזער װאכן אויף רעליגיעזע מענטשן און װערן פארכאפס פון א הײםן נאכט־געבעט, צװישן זײ שטײען שטענדיק אויף דער װאך די מיםטיקער, װאס הערן םארגאפט די סודות םון דעי־ נאכט. אין אלע אזױנע פאלן װירקן גראדעאין דער נאכט די עקםטאטיש־ שעפערישע ליידנשאפטן פון אינטים־סארשמאכטע מענטשן. אויף מארגן נאך אזא עקםטאטישער נאכט װעלן זײ זיך מײםטנם פילן דערהויבן און בארײכערט. ס׳באקומט ױך אין םלוג אזא מין כאראקטעריםטיש בילד פון נאכס־לעבן: די מײםטע מענטשן םון שטאט, די נארמאלע בירגער, שלאםן אץ דער נאכט־רו, װען אײניקע טײלן םון דער בא• סעלקערונג װאכן דעםאלם ערשט רעכט אויף םאר ארגיע אדער