Literarishe bleter · 1934-03-09 · 10 (9.3.1934) · p. Seite 148

ייםערזןריעע ביענוער נמג 10 (*51^ וײס 146 אונז איז דאס זןבער װײניק. ערד-ןןרבעם קען זײן אדער * טראדיביע סון דורות אדער אן אידעןןליםםישע אונםערנעםונג קײן לאנדװירםשאםסלעכע םראדיביע הןןבן מיר נישס און ביז זי װעם ביי אונז געשאסן װערן, םיזן מיר עם באזירן אויף אידעאליזם, און דער אידעאל םוז זײן אן אלגעמ־ינער, א נא■ ביאגאלער. מען קען נישם װארםן אויף גרויםע דערסאלגן, אויך םון לכתחילה װעס מען נעמען בוס קאלאניזירן ארבעםםלאזע, אבער נישם ױגנט, װאס װײי דורך די קאלאניעם שאםן אן עםא8 אין דעם איבערבוי םון אונזער ײדישן לעבן אץ אלגעסײן. נישט קאלאניעם םאר סתם-ארבעםסלאזע, נאר פיאנערן בו בויען געזינםע ײדישע פראדוביר-ראיןןנען האבן איבם באדארפט גע• רופן בו װערן. דער אומגליק איז גרויס. די תקופה םון:ליבע- ראלער בןןבױנג בו ײדן האט זיך געענדיקס. די שםרעבונג בו דערשטיקן דאם גןןנבע ײדישע םאלק איז נישט בלויז ןז זאך םץ דײטשלאנד. א פאנישע שרעק הןם ארוםגענומען ןןלע ײק און- אין שרעק װיים מען נישם, וואם מען האט בו םןןן. עס קלױבם זיך פאמעלעך, בו פאמעלעך 8 יידישער קאנגרעס, און ער װײס נישם, מיט װאם פאר א נײעם װארט ער װעס קומען בוס םאלק. און טאקע דערפאר, װייל עס איז נישטא בײ די איניביאטארן אט דאם נײע װארט, דערםאר איז דער אפהילך פון קינםםיק קאנגרעם אזא שװאכפר. און דאם נויטיקע װארט איזדא, װןןלט געקענט זיין, װען — מיר װאלסן געהאס עטװאם מער םום, םער גלויבן אין זיך, מער װילן בום לעבן, װען דער קלאפ װאלט נישט געשאםן אזא שרעקלעכע גייסטיקע דעפרעסיע. די ײדן-פראבלעם איז שוין נעװארן אן אינםערנאביאנאלע פראבלעם. זי איז פארקערפערט געװארן אין א םארקריפלטער געשסאלט פון א קאמיסאר איבער יידישע אנטרונענע, א םין נאנסען נומער בװײ. עס װעט בלײבן אן לײב און לעבן, גל זםן מיר װעלן נישט ארײנבלאזן אין דעם קײן '־וח-חײם. םיר וילען נישם שאפן די איניביאטיײ, די טרײב-קראפט בו גרעםערע מעשים, בו אמתער ארבעט. א ײדישע איבערבוי-8רבעט אץ אן אינטערנאביאנאלן מאסשטאב םים אונטערםלוכהשע כוחות... װי אזויז די ארבעט דארף נײן אין ריכטוננ בו שאפן יידישע סאציאלע און קולטורעלע אויטאנאפע ראיאנק, בארבונדענע צװישן זיך אין א נרויסער קערפערשאםט םון אלװעלסלעכן םאס- שטאב. די קאלאניעס, װאם מען גײס איבם בויען, םוזן װערן די ערשטע יםודות צו אט דעם אויפבוי. אנדערש װעלן זײ קײן קיום נישט האבן, אנדערש װעלן זיי בלײבן א פרוװ און מער נארנישט. בי װעלן עם באגרײפן, באנעםען און דער עיקר - אויפ■ למען די גרינדער, די טוער? װער װײס. אינניב] דערשײנם 0X7 נײע בןך פז/ *. א. 9 * [ 0 (האװאנע — קופע) ״דער גאלדשבער פאבטאי״ נמעשהלעך אין םערזן);׳■-■-■■■■■- ■ יאילזסשדידס םין ק. •שןדעדזגעע?— אויך פאר זײ געװארן, אז מען פוז עפעס טאן אץ גלות אויך םארן גלות, אז ארץ-ישראל אלײן קען נישט און װעט נישס געבן דעם נאנצן ענטפער. אין אײנקלאנג דערמיס קוםם אויך די דערקלערונג סון ד׳ר ח. װײבמאן אויף דער קאנםערענץ װעגן די דײטשע ײדן, אז פאר די עמיגראנטן, װאס ארץ-ישראל װעט זיי נישט קענען ארײננעמען, װעם סען מוזן סראכסן װעגן ארגענסינע. וױ מיר זעען דא האט נישם קיין קלענערער ביוניסם יײ ד-ר װײבמאן מיט אט דער דערקלערונג אונטערגעשטראכן די נויטיקײט םון א פאליטעריטאריאלער לײזונג פץ רער ײדישער םראגע. אבער לאםיר זיך אוםקערן בו דער אמעריקאנער התחלה. דער אנהויב איז גוט באםראכט. עס איז, קענטיק, גענוםען גע- װארן אין אכט אונזער ביזאיבטיקע דערפארוננ אין בױזץ קא• לאניעס — און מען װיל אויםמײדן די פריערדיקע םעלערן. סכנות זענען דא םאראן אויפן װעג אן א ברעג אץ אן א סוף. םיר האבן אין אםעריקע אויך ביז איצט א גרויםע צאל ײדי• שע לאנדװירטן, פארמערס. געװיס נישט װײניקער וױ אין ארץ- ישראל. מיר האבן די יידישע קאלאניעס אין ארגענםינע. פאר- װאס שטעלן זײ אבער נישס פאר םים זיך אס דעם נויסיקן געזעלשאפטלעכן כוח. װאס מיר װילן אים זען אין די נײע קאלאניעם? די ערשטע ברה ליגט דא אין זײער בעשאםנקײט, װייט אײנע פון דער בװײטער איבער ריזיקע לענדער װי פאר- אײנבלםע קלײנע אינזעלעך אין א נישס-ײדישן ים. אין אר> גענסינע איז דאס א רעזולטאט פץ א בכיװנדיקן בײזן פאר• לאנג פץ דער ײק־א צו בעשטויבן און צעשיטן די ײדישע קאלאניססן. אין אםעריקע איז דאס א רעזולטאט פון דעם, װאס די ײדישע פארםערײ איז דא אויסגעװאקסן פון פריװאטער אי- ניביאטיװ. יעטװעדער יחיד האט זיך באזעבט װו ער האס גע- קראגן די מעגלעכקײט, טראכטנדיק בלויז װעגן זיך, קוקנדיק אױף דעם איבערגאנג צו ערד נישם םון קײן געזעלשאפסלעכן שטאנדפונקט. אזױ צו אזױ, - אבער איבט זעען מיר קלאר דעם פעלער פון דער צעשםויבקײט. בײ דער נײער ארבעט מוז מזץ זזץ דאס אויסצומײדן. מען דארף אין זינען האבן נישט אײן קאלאניע. נאר דװקא עטלעכע, און געדעכטער, נענטער אײנע צו דער צװײסער. דעםאלט ערשס קענען די קאלאניעס װערן א געזעלשאפטלעכער, קולטורעלער און פאליסישער כוח. די עקאנאםישע באציונגען מיט דער יידישער שמאט קענען גע■ זונטער״מאכן אױך די םטרוקטור פון דער ײדישער שטאםישער באםעלקערונג. אם דעם װיכטיקן געבאם טארן נישט פארנעסן די איגיציאטארן און ארגאניזאסארן פון דער איצטיקער קאלא■ ניזאביע. שװער װעט זײן אײנצוארדנען די ערשטע בװיי דרײ טױזנט קאלאניסםן. שפעטער װעלן זײ שוין אליץ מיט זיך פארשטעלן א צובױנגם-קראפט פאר נײע איבערװאנדערער. דער צװײטער גרויםער דעפעקט פון אונזערע ביז-איבםיקע קאלאניזאציע-פרװון איז נעװען דאס, װאם זײ זענען םון לכתחילה אןי געבױם געװארן אן א גרעסערן נאציאנאלן אידעאל. זײ האבן געהאט אין זינען יעטװעדעס םאל אט די גענעבענע נרופע מענטשן. אבער זײ האבן נישט פארגעשטעלט מיט זיך קײן טײל םון א גרעסערן פלאן. דער לעצסער צװעק איז געװען צו בא• זעצן אזא אדער אנדער צאל ײדן אויף דער ערד. דאם אלץ. יעטװעדער קאלאניסט האט שוין פאר זײנע קינדער געהאט בלויז זײן פריװאסן שסרעבן צו גלײך. אץ אז ער האט םון זײן זון געקענט מאכן א דאקטאר. טא פארװאם נישטז דער אידעאל דך בו באזעק אױף ערד קען שאםן םרײב- קראפם העכסםנם אויף אײן דור אץ דאס אויך זעלטן. םאר