Literarishe bleter · 1924-03-02 · 9 (2.3.1924) · p. Seite 139

זײם 139 ליטערארישע בלעסער נומ. 9 (512) װעט דאס פוילישע טעזןטער בקרוב םארנעםען אײנע םון די אנגעזעענססע ערסער אין אײראםע. װען כ׳םרעג מיך אלײן זןמאל: קװא װזןדיס — װי גײםםו, קונסט? װער איך דערשראקן. דאכט מיר אבער״ אז נאר א דעםאקראטישער נײסט קען געבן די בעםטע קונםט-דער- שײנונגען. םען דארף װידער דערהויבן די מאםן, און זײער דראננ צום ערנסטן קונםט-שאםן. ט#ר*ניקי, םעברואר 1934. נאר קונבט-לאבאראטאדיעס, װו םען זוכט און געסינם נײע טעאטער־װענן. װען אין םאםקװע גײט אײן שטיק אין בען טע־ אטערן און אין צען םארשידענע אינסצעניזירונגען, הײסט עס, אז מען ארבעט דא םיל און םרוכטבאר בײם זוכן די נײע קונסמ. א. םאאיםי רעדס אויך מיר באנײםםערונג װעגן דער גרויםער ענדערונג, װאס איז לעצטנס געשעען אין טעאטער־לעבן םון ןוילן. ער מײנט, אז מיט א שטארקן רצון און םיל ארבעט ס. נזןטייש / 77ז}ד׳2ע ה. גוטגעשטאדטס ״מענטש און דאנדשאפטי' און טריםט טי־אפן נאך טראפן, װי האניק... (ז. 16); אדער: ,װי םון א הענגל טרויבן זהענגל טרויבן - אײן זאכװארט! 9. נ.) הענגט םון סיינע אקסלען אראפ טרװער׳... לסוף בלײבט דער מענטש <פון דער לאנדשאםטו מיט א ,נעשפאלמענעם שטערן׳ ליגן בײם ברעג (פון ים>; ער האט א ,װאי־געטאן׳-דערצײלט גוטגעשטאלט-״און אויםגעגאנגען׳... װאס מיטין מענטש איז געשען? װער האט אים דעם שטערן געשםאלטן? איז עם א סיםבאל? װיזיע? שװער צו זאגן: אינם צװײטן ציקל ״װאס נעװען׳ - װערט גוטגעשטאלטס שטימוננ גענויגט צו רעזאנירונג; דער דיכטער ריכט זיך, אז אלץ װעט זיך אנהויבן םוןי דאםנײ; ,איך װיל גארנישט טראכטן, און אויף אלץ װיםן באשײד׳; יעדעם װארט װעם האבן װאג און זײן ,שטילער װונק און אנזאג׳. אבער גוטגעשטאלטם װארט איז דװקא נישט ,שטילער װונק איון אנזאג׳; גוםגעשטאלט איז געמיט - שװער, םטיל - האמעםענע, אויפגעשװאלן <דער אויסדרוק ,נע־ שװאלן׳ װערט אין די לידער דעקלינירט א םך מאל); - םיר םילן זײן געראננל מיט זיך, סיט אנונגען, שטימונגען, געפיל. גוטנעשטאלטס םאנגװינישע, קאפריזנע, לײדנשאםטלעכע נאטור װערט ארויסגעבראכט דורך אזוינע שװערע, אומקלארע םערזן: .װײטיקלעך יוירן װינסיק־װונדיק(?) בלײ־אנגעלאםע״נע, איבערגעזידטע בלוםן׳ (?. 43), - די שטרעבונג צום ״שטארקן׳ װארט, די פלאסטישע אנשטרענגונג, דער געבראכענער, יידיש־ פרעמדער סטיל - שטערט אפט דאם געפיל, דעם אפעקט אינם ליד; ס׳םאכט דעם אײנדרוקי, װי ם׳װאלט א קלײן, מעשן טשװעקל געקלאפט מיט א שװערן האסער אין א שטיינערנער װאנט... די לידער אינם ציקל ,םון מענטש צו מענטש׳ - ס׳רוב םאציאלע. אבער גוטנעשטאלט איז אמװינציקםטן א סאציאלע נא־ טור; נוטגעשטאלטן איז אין תוך פרעםד די סאציאלע סביבה, דער נויט־מאטיװ, דער הארעפאשניק. אים קאן נישט געלונגען צו געבן א סאציאל ליד, איין װעלכן דאם געפיל, די אידעע זאל זיך אויפלעזן' קאנקרעט, בונטאריש־רעװאלוציאנער, אפטימיסטיש. אויך אין די סאיציאלע לידער בויט ער אויםן' פײזאזש; פלוצים דערשײנט אין יליד א פויערל, א סטאליער, אן אימאזשינירםער דארף־גײער; אלע מעדיטירן זײ מכוח דעם זין םון שװערן לעבן וכ״ו׳; - גוטגעשטאלט עקזאלטירט נישט דעם .ברודער אין פיין׳ צו רעװאלוציאנירן פראטעסט און קלאסן־געםיל; דער געפײניקטער ברודער״װעטינישט םא״רשטײן (און פילן> אזײנע שורות: .העי, יעדעם װארט א קװארט, יעדער סרים א מײלן־שםרונג, שםאלן אונזער קאהארט, סארמעסט בלענדט םון יעדן װונק׳. שט״ילער אין טאן, געםאםטענער אין םארם, קאגקרעטער אין אינהאלט און ביל״ד, באזאכםער אין דער שטימונג״זענען די עטלעכע לידער א. ט. ,םון אװנם ביז םרימארגן׳. דאם בוך שליסט זיך ״מיט א גרויסער," פאעטיש״פובליציס־ טישער פאעמע ״װען גורלות װעגן זיך׳. אין דער פאעמע בא־ וױיזט ויך גוטגעשט״װיא הײםער נאציאנאלער ײד;ער מאנם רעכט, דין וחשבון בײ דער װעלט, בײ אײראפע, םאר די ,מצורעים אין דער װעלט און;סאר די) אויסדערו״וײלטע׳; סאר די .םיט אלטן בלוט און פאראסטן(?) גליד׳, װעםענס היםםארישן גורל״ לאסט ער נעמט אויף זײנע ױנגע דיכטעריעע פלײצעס. הירש גוטגעשטאלט האט אינם טיטל פין זײן ערשט, שײן־ )!רויסגענעבן בוך ״מענטש און לאנדשאסט׳ געהאט די כװנה צו באױײזן דעם מענטש (זיך אלײן) אין אספעקט םון דער נאטור, פון דער עקזאמישער לאנדשאפט, װאס רעגט דאס נעפיל, שטוירט ןו דיכטן... די נאטור, די לאנדשאפט, איז פין תמיד־אן א װיכטיקער קינסטלערישער עלעמעגט אין א װערק; לײװיק 1 א שטײגער - האס אויםן םאן םון דע־ סיבירער לאנדשאפט ארויסנעבראכט לייריש־םוביעקטיװע נעםילן פון נרויסער פאעטישער קראפט. בײ גוטגעשטאלטן איז דער פײזאזשי נישט אלצמאל די ראם פון א טיפער עמאציע, די קאנװע פון א קאנקרעטן דיכטערישן װעלם־באנעם. אינם הקדמה־ליד צו זײן בוך זאנט גוטגעשטאלט: ״װען ראש און ריטם פון זיין און <פון> פרײד״', װען די גאנצע װעלט איז אויף יענער זײט פון זײן שװעל, דערםילט ער - ״װאםער גליק (ס׳איז> די פרייד פון שרײבן׳... נישט צופעליק, װי עם שײנט, קומט דאס װארט .שרײבן׳, אנשטאט דיכטן, זינגען... אין פוף פונם פרעלודיום צום בוך דריקט דער״ דיכטער וױיטער אוים אװונטש ״צו זײן האר םון צויבער און קלאנג, צו זײן מײסטער פון װארט; אויך דער .װונטש׳ איז נישט קײן קינםטלעריש־ פסיכאלאגישע צופעליקײט... מיר הערן נישט אין די לידער דעם ,צויבער פון קלאנג׳, מיר טרעםן נישט די מײםטערשאפט םון װארט, װאם זאל אינדוצירן אין אונז, אינם לײענעי־, דאס געםיל, ויי שטימונג פו״ן פײזאזש; אנשםאט דעם ,צויבער פון (פאעטישף קלאנג׳, הערן םיר אין גוטגעשםאלטס םרײע, אומגעצוימטע, פראזעדיקע לידער דעם טאקט פון א געזונטן, האמעטנעם סראט... ה. גוטנעשטאלט האט זיך געלאזט ,מיט װעגן אין געיעג׳, נאר אונז דוכט זיך: ער שטײט איןידיסטאנץ צום בארג, טײך, ים און צײכנט, מאלט מיט װארט דאס, װאם זײן אויג זעט, בא־ פערקט... צוליב ד״ער פלאסטישער און לעקסישעי אנגעהויערטקײט אינס ליד, אינם ליטערארישן געמעל - דערפילן ״מיר נישט די אטכאספער, דעם קאלאריט פון דער עקיאטישער מיליע, װאס ראט גוטגעשטאלטן באװירקט, באהערשט. אם קלעטערט גומגעשטאלט אויף די בערג; ס׳איז אים גוט - זאנט ער - צו זײן א פוס־נייער; .פרײ און הײטער׳ זײן געסיט, לויטער, װי א ״זילבער-װאלקנדל, װאם טראגט זיך אייף א קלאר־בלויען הימל׳. אבער גוטגעשטאלטס ליד איז נישט דער אויםדרוק םון א דערװאכם געפיל אין די בערג, נאר-םון א כװנה צו צייכנען, סאלן דעם פײזאזש, װאם ליגט סארן אײג; ם׳ליד ברעכט זיך סיט אומגעריכטן רעפלעקס, אדער לירישן טאן. ם׳ליד באשטײט אפטכאל פון עטלעכע ארגאנ״יש נישט באהאפםענע עלעםענטן. כ׳פילט די קאנצענטרירט״קײט בײם אויםכאפן ״דאם געמעל פון די בערג, פאראן״ דער אויפריכטיקער װילן צו דער״צײלן פון געמיט, פאראן דער מאמענט פון אנען און נישט םארםולירן דאם געאנטע, •ין פילן און נישט״דערםילן ביז פאעטישער קלארקיים, םול־ קאטקיים... אפט םאלט נוטגעשטאלם ארײן אין אזוינע בילדערישע ײאניזמען; ער זאנט: א שטראם כאפט זיך אויף אין די בערנ