Literarishe bleter · 1924-03-02 · 9 (2.3.1924) · p. Seite 133

זײט 133 ליטערארישע בלעטער נומ. 9 (512) בעסער טעאטער נאך מער װי פריער. פארהאנדלונגען װערן געםירט צו קענען צוטרעטן צום קו־ מענדיקן סעזאן מיט רעארגאניזירטע פוחות. אין א פאר װאכן ארום װעל איך קענען אפיציעל דערקלערן װעגן די פארהאנדליונ■ גען, װאס װערן געסירט' אײנס איז זיכער, אין דעם טעאטער, װו איךיהאב ביז איצט געשפילט, אין דער צװעלפטער םטריט און םעקאנד עװעניו װעלן מיר קומענדיקן סעזאן נישט שפילן. מיר סארענדיקן זונטיק דעם ח-טן פעברואר. איך האב דעם טע־ אטער געבויט, און האב אים מיט צװײ יאר שפעטער איבערגע־ לאזט צוליב די אײגענע טעמים, װאס איצט, װײל דער ארכיטעקט האט אלץ באזארגט, נאר נישט קײן באקװעםע בינע. און מיט אלטע טעכנישע מיטלען קען מען זיך נישטםילן פרײ צו קענען קומען צום אײםדרוק. ם׳קומט אן שװער צו געבן אן אויפירונג. מ׳מוז זיך אױך רעכענען מיט דער לאנע םון דער צעבראכענער איםט סײד, - װאס הונדערטער םײזנטער יידן װוינען איצט אין אנדערע געגנט, און ס׳איז ש־וער צו קומען קײן סעקאנד־עװענױ, סײדן ס׳טרעפט א נס װי ״יאשע קאלב׳. אבער מיט נסים קען מען קיין ,קונסט־טעאטער״ נ־שט פירן. מ׳מוז שפילן רעפערטואר, וױיניקסטנס 6 נײע פיעםעס יעדן םעזאן, און דער עולם דארף נישט ארומטראגן א תירוץ, אז ס׳איז װײט און פארװארפן. דאם ,קונסמ־טעאטער האט זיך געפילט א סך גליקלעכער אין דער 27־ םטער גאס און אויך אין סיטי טעאטער אויף דער 14-טער גאס. ם׳איז אויך נויטיק פאר אונז צו האבן א גרעםערן טעאטער, צו־ ליב די הונדערטער גרײסע ארגאניזאציעס, ײעלכע קענען נישט קויפן זײערע בענעפיטן אין א קלײנעם טעאטער. דער סיטי טע־ אטער מיט 1900 פלעצער האט עס באװיזן - אבער יענץ טעא־ טער האט געקאםט 75 טויזנט דאלאר א יאר ריענט. איך באקום איצט עצות פון חכםים צו שפילן קליינע פיע־ סעלעך מיט עטלעכע אקטיארן מיט קלײנע הוצאות. װעטיסען זיך קענען מוטשען. איך דאנק יפאר די עצות. איך בין נישט פון די מענטשן, װעלכע גײען אויף צוריק. טעאטער איו פאר מיר עפעס מער װי א קלײט צו פארקויפן מארינירטע שפייז. אויב איך קען נישט םירן דצם קונסט־טעאטער צו קינסטלערישע דעוגרײ־ כונגען, דארף ער זיך ארויסקלײבן פון נױ־יארק און זוכן ערגעץ אנדערש אהײם, אין אײראפע אדער אין אן אנדער שטאט פון אמעריקע. אין װארשע, ליאנדאן, פאריז, בוענאס אײרעס,' ריגע, קאװנע װארטן טויזנטער ײדן אויף א בעסער יידיש טעאטער. ־־ דארט איז יידיש טעאטער אזוי נויטיק װי ברויט, און ביי אונז קומט פריגר אײז-קרעם מיט מואװינג פיקטשורס. װער איז שולדיק אין דער קאטאסטראפע? די פארביליגטע, צעלאזענע יידישע גאם. דאס שעמען זיך מייט אלץ װאס איז יידישו רער נארישער םנזןביזם פון דער אמעריקאנער יוגנט און פון די אויסגעגרינטע, װאם באהאלטן זײער ײדישע צײטונג אין אן ענ־ גלישער, טאמער יװעט דער שכן דערקענען, אז מ׳איז א ײד. דער נאציאנאלער געפיל װערט נאר געפרעדיקט בײ מיטינגען, אבער אלײן זוכט םען זיך אויםצולעבן פא־אמעריקאנסקו. בײ א סך שרײבער און אקטייארן איז םאראן א באשטימטע מיינונג, אז דאם יידישע טעאטער מוו זיך געפינען אפגצזונדערט אין א מין סאירט געטא װי אמאל אין טשײני טאון. איצט האבן די כינעזער באװיזן, אז זיי קענען זיין אין אלע טיילן פון שטאט, דאס יידישע טעאטער מוז ארויס פון דעם געטא. ער דארף אינגאנצן רעארגאניזירט װערן, אז סײ די אפערעטע, סײ די סעלאדראמע זאי ברענגען כבוד, נישט קײן אומכבוד. איך האלט, אז רומשינ■ סקי און אלשאנעצםקי און װאהל קענען שרײבן גוטע מוזיק פאר אמתע אפערעטן, ליברעטאס, נישט פאר נארישע מעשיות. מיר סארמאגן גוטע אקטיארן, זיי זענען נישט שולדיק, װאס מ׳צװינגט זײ צו שפילן ערגער טעאטער. מ׳מוז אנהויבן בויען פון אנהויב : דאס ײדישע טצאטער דארף פונדאסנײ געאשאפן װערן. אויך דיאס ,קונסט-טעאטער׳ דארף אנהויבן דעם 16־טן יאר גאר אנדערש' וױ ביז איצט. נײע קינםטלער מוזן צוקומען, אונזערע דראמאטורגן דארפן שרײבן פיעסעס פאדן הײנט און פארן מארגן, נישט נאר פון נעכטן און םון פארשימלטע אפגעלעבטע האדב־פינסטערע װינקלען. מיר איז ליב נישט נאר דאם קונסט־טעאטער, נאר זיאם גאנצע ײדישע טעאטער איןידער יזועלט. זאל די ײדישע פרעסע מיס דער אקטיאר)־ױניאן װאס גיכער, טאקצ באלד רופן א טע- אטער־קאנפערעניץ, אוןי ראטעװען דאס ײדישע טעאטער - און דערבײ 'אויך דאס קונםט-טעאטער. פיעםעס וױ םריער. די בילדער םון הירשבײן, פינסקי און דימאװ הענגען שוין נישט אין דער לאבי - הירשבײן און דימאװ האבן זײער אפשניט באקומען, אבער דער .קונםט-טעאטער׳ היאט דיורך דער ציים נעםוזט שפילן חדשים לאננ אן בענעפיטם - און דאם האם געפירט דערצו, אז דאס טעאטער' האט פארלוירן אזויפייל װייסיל מ׳האט נאר געקענטי קרינן. איך האיב דאם טעאטער גע־ דארפט שליסן נאך דער פערטער װאך פוןי״כעלמער חכמים׳, איך האב אבער ביטער געקעמפט צו האלטן דאם טעאטער צוליב א טײל ארגאניזאציעס, װעלכע האבן זיך נישט געלןןזט פארםירן און האבן וױ תסיר געפראװעט זײיערע יםים-טובים אין .קונסט-טעא- םער׳, װײל ס׳איז תמיד נעװען מײן װונטש צו האלטן ערלעך און רײן די רעפוטאציע פון קונסט-טעאטער לגבי די ארגאניזא• ציעס, װעלכע האנדלען מיט אונז. דאס טעאטער שליםט זיך מים צװײ חדשים פריער וױ גע■ װײנלעךי כדי צו שפילן נאך אכט װאכן, דארף מען דערלײגן אן ערך צװײ טויזנט א װאך,'און עם יאיז נישט מער מענלעך דאס צו טאן. םיר פארן דערפאר ארויס אין די גרעסטע שטעט פון אמערייקע און קיענעדע. די ײדן דארט װארטן אויף אונז, און מיר װארטן אויף זײ, װײל דער אמת 'איז - אינם קלענסםן שטעטל אין דער פראװינץ איז דא א שענערע און בעםערע באצױנג צום קונםט-םעאטער װי' אץ נױ-יארק. דאס איז די שטאט פון גלײכגילטיקײט. דא װערט אלץ צעיבראכן יצוליב דער פויל• קײט,װאם דא הערשטי אין אײראפע און 'אין דער פראװינץ פון אסעריקיע דערמאנט מען נאך אמאל די נעמען - מאנולעסקו, קעסלער, אדלער,' ליפצין, קיאליש. אין ניו־יארק קען דיי קאליש מאכן אן אויםטריט פאר לײדיקע בענקלעך.' דער גרויםער דער־ פאלג פון .יאשע קאלב׳ איז געקוםען סון ,למה יאמרו הגײם׳. די גויעשע קריטייקער זענען געקומען און זיך צעריסן די העלדזער, לויבנדיק ,יאשע קאלב׳ אלם די נרעםטע און שענסטע פיעסע אין אמעריקע - זענען ײדן געלאפן. אסימילירטע ײדן זענען גע- נעקוםען, װײל די גוים האבן זײיגעשיקט, אבער װען אונזערע אײגענע קריטיקער שענקעין דעם נרעםטן ליויב פאר ,כעלמער חכמים׳, שפילט מען פאר לײדיקע בענקלעך. דאם ײדישע טעאםער װעט זיכער מוזן אומקומען, אויב ס׳װעם ניישט גערוסן װערן א קאנפערענץ פון דער גאנצער ײדי• שער פרעסע און פון דער אקטיארן־יוניאן - און פון אלע װיכ־ םיקסטע ארגאניזאציעס, יעדער עירנסטערי קינסכלער װעט מוזן אנטלויפן, נישט געקוקט אויף זײן גרעסטער ליבע אין זיין הארצן םאר ײדיש טעאטער. וױיזענפרײד איז אװעק, װײל ער װאלט דא אוםנעקוסען. דאם ײדישע טעאטער איז איצט א שאפ, װו ם׳אריבעט טעאטער. אן' אינטערעס און ליבע קומען אקטיארן צו פראבע, וױיל דעם עולם ארט נישט, צי מ׳שפילט גוט אדיער שלעכטי. א םך טעאטערם װערן געפירט פון מענטשן, װעלכע קענען אין לעבן קײן שום באשעפטיקוננ נישט געפינען, עפענען זײ טעאטערס. דער עילם איז פשוט פארדארבן פון די כװאליעם נארישע פיעסעס, הײנט װי קען אזא עולם געסעלן א .כעלמער חכמים׳, אדער ,אויפשטאנד״, און אנדערע פיעסעסן די ביליקע טאן-פילמס - האבן אומנעבראכט דעם טעא• טער-עולם. דאם ענגלישער טעאטער ליידט נישט אזוי שטארק פון די קלאנג־פילימען װי מיר ײדן, - דער ,קעפיטאל׳, ,סטרעגד׳, ,פאראמאונט׳, און ,ריידיא סיטי׳ זעגען תמיד געפאקט מיט אחינו בני ישראל. ס׳הײםט מיטן ערב־רב, און דער מכלומרש־ טער אינמעליגענטער ייד איז אן אבאנעגט אין .נילד׳. סישא עלמאן האט נעקויפט פאר טויזנטער דאלאר אקציעם אין .גילד׳• טעאטער.'אין .קונסט־טעאטער׳ איז ער אײנמאל געקומען - און געװיס אויף א פאספארטו. אין די 15 יאר סירט דער ,קונסט־טעאטער׳ א ביטערן קאמף םאר עקזיסטענץ. דער נם .יאשע קאלב׳ האט געהאלפן ארומצאלן א היפשן טײל פון די אנגיעזאמלטע חובות. ם׳איז א״בער נישט גיעבליבן גענונ קאפיטאל צו' קענען אויסהאלטן דעם איצ• םיקן סעזאן. די ביכער וױיזן ביז איצט פארלוסטן אין די צװאנ• ציק װאכןי םער װי 26 םויזנט דאלאר. ם׳איז געװען נויטיק זיך וױדעריצו װענדן צו םרײנט נאך' סינאנציעלער הילף. אבער צו װאס װערן אזא נרויםער בעל-חוב אין נױ-יארק, װען ם׳װארטן טויזנטער יידן אין אנדערע שטעט צו זען אונזער טרופע און זיי װעלן אונז באגענענען מיט םרײד. זאלן זיך נישט די טעאטער־ נביאים אײנרעדן, אז םײן םוט און ענערגיש איז געבראכן. םאר־ קערט, איך בין איצט מער ענסרגיש צו פירן דעם קיאמף פאר