Literarishe bleter · 1924-03-02 · 9 (2.3.1924) · p. Seite 132

ליטערארישע בלעטער װמ. 9 (512) זײט 132 ש א ב א ד גננ ב 7 י ר : ם א ג) נעבן אין װילנע, איז דא א פראנמענט פון ד׳ר צ. שאבאדס אויטאביאגראפיע. עס איז אן אינטערעסאנטע לעבנם־געשיכטע םון א מענטש, פון א פערזענלעכקייט, װאס איז אדוו ך די פארשידענע גלגולים פון א ײדישן אינטעליגענט אין אמאליקן נעװעזענעם רוסלאנד מיט די אלע שײנע מעשים און טואדיציעס פון דער רוסיש-ײדישער אינטעליגענץ. ער איז כסדר געװען געבונדן מיט די ײדישע פאלקס־מאםן, און שטענדיק געװען םון די ערשטע עו גײן אין שפאן, װען עם הןזט זיך געהאנדלט צו שאםן אינםטי־ טוציעס פאר פאלקס־בילדוננ. ער איז געװארן דאקטאר, וױיל ״אלס דאקטאר קען מען מער העלפן דער מענטשהייט*,' און זינט יארן שטייט ער אין דער שפיץ פון אלע יידיש-יידישיםטישע אינסטיטוציעס, װײל אזוי־ארום קומט מען אין ענגערער בארירינג מיט דעם ײדישן פאלקס-מענטש. אט דער זיבעציק יאריקער מאן האט יוגנטלעכע ענערגיע און ברען צו יידיש-ײדישיסטישע טאטןיװי זעלטן-װער פון די יונגע און ײנגערע. מיט א צוױי חדשים צוריק בין איך בײגעװען אויף א פייערלעכער פארזאמלונג אין װילנע לבבוד דעם 25־ יאריקן יובל פון דער טשערגאװיצער שפראך-קאנפערענץ, און בין נתפעל געװארן פון דעם עכטן פאטאם, פון דיעם מוטיקן גלויבן, פון ךער טרײער איבערגעגעבנקײט דער ײדישער שאפונגס-ארבעט, װאס דער גרײז-גרויער שאבאד פארםאגט. פאי דעם אויפטריס איז ער ני£ט פויל געװען איבערצולײענען דאם טשערנאװיץ־בוך פון אנהויב ביזן סוף, און געהאלטן א פײערדיקע דערמוטיקונגס־ רעדע װעגן דער ײדישער קולטור־באװעגונג אין פארבינדונג מיט דער שפראך-קאנפערענץ. ד׳ר צ. שאבאד איז דער גאנצער װילנער ײד, װאס פירט אדורך זײן ליבע און טרײהײט צו ײדיש אין דער פולער מאס - און אויך אין קלייניקייטן, אין פרטים, װאס איז אסט אין לעבן א שטיק עיקר: אפילו אויף דעם שילדל בײ דעי טיר, אויף די רעצעפטור-בלאנקען, אויף די קאנװערטן: ער איז מקײם די מצװה פון ײדיש ״בכל לבבו, בכל נפשו ובכל מאודו׳. און װיפל פון אונז קאנען זיך דערמיט גרויסן? און דערםאר גײט בײ אים אריבערידער יידיש צו זײן קינדער און קינדס־קינדער. ײדיש רײםט זיך נישט איבער בײ אים גופא. עס איז געזיכערט מיט א גאלדענער ײדיש-קייט! זאל ער אונז נאך לאנג־לאנג געזונם און שאםעריש זיין,- אונזער הארציקער, טייערער צמח שאבאד! ״ שליסט זיך פױעו ור אלע יאו? האט אויפגעהאנגען אין דער לאבי פון טעאטער די בילדער סון פרץ הירשבײן, דוד פינםקי און אסיפ דימאװ און צוגעזאגט צו שפילן די בעםטע פיעםעם פון אילע גרעכטיע דראמאטורגןי א סך ײדישע שרײבער און קריטיקער האבן געקרוינט דעם מענדזשער פון דעם סעקאנד-עװענױ-טעאטער יאלם משיח, אז ער װעט ברענ־ גען די ישועה. מ׳האט אים געמאכט באנקעטן - מיט פייערדיקע ספימשעס. דער עולם האט געלײענט און געגלויבט די אלע הבטחות און גאלדענע פראזן און די ארגאניזאציעס האבן זיך א לאז געטאן אוןי אויסגעקויפט אלע בעינעפיטם און בילעםן אין יענעם טעאטער. זיי האבן גאר פארגעסן, אז דער ײדישער קונםט• טעאטער קען נאר עקזיסטירן, װען זיי שטײען מיט אים און העלפן אונז אוןי העלפן זיך, וױיל די ײדישע ארגאניזאציעם האבן תמיד דורך דעם פראפיטירט מאראליש און פינאנציעל. — זיי זע• נען געװען די ערשטע זיך צויצוהערן צו דעם באמבאםטישער פאבליסיטי פון די נײע ״בהנים׳. און דער סוף? - דער סעקאינד• עװענױ־טעאםער שפילט איצט פאר די שלום-עליכם ארגאניואציעס, און ארבעטער־רינג ברענםשעס דיזעלבע מאבארײקעס און נארישע נחםן מײזי? / װ$רשט מ ח? ז ײ ן 10-ס ן צװישן ,ש״ן רעדן׳ און ״שײן טון׳ איז אין אונזער זינדיקער זועלט דא גאראגרויסערמהלך. װיײניק זענען זוכה אין זײער פריװאטן ל ע ב ן איבערצו־ װארפן א בריק אי־ בער זײער אײגענעם רעדן און אײגענעם טון. נאר די פער־ זענלעכקײט (אמאלי־ קע יארן האט ימען עם גערופן דעיר גרוי־ סער בעל ־ מידות) קאן שאפן פון דעם אײגענעם לעבן א װערק, א מײסטער• װערק. נישט נאר דער אױ א קינכטלער, װאס שרײבט שײן און מאלט שײן אויף פאפיר און לייװנטן, נאר אויך דער, װאס קאן פון אייגענעם לעבן אויסמײסטרעװען א שײן װערק. װען דער מענטש װאלט געלעגט אכט אויף דעם לעבנס־באטעריאל און זיך באמיט אויסצופורעמען פין דעם א קינסטלעריש װערק, װאלט דאס לעבן בכלל אן אנדער אויסזען געהאט. װאס קומט אבער ארויס, אז עס זענען אין דער װעלט ארום דא אן א שיער שונד־ מאכער, שונד־קינצלער, װאס פאראומװערדיקן דאס לעבן. זייער שולד איז פיל גרעסער, װי די שולד פון די שונד־שרייבער, װאס שטעלן צו פון דעם פארשונדעװעטן לעבן שונד-שטאף פאר שונד־געברויכעד... ד׳ר צמח שאבאד (שוין אין דעס נאמען גופא ליגט אײגנס, טראדיציע, סטיל:> איז פון די װייניקע, װעלכער האט גענומען שטיקער לעבנס און געשאפן פון זײ א שײן, גאנץ' װערק. א װערק, װאס איז געװארן מיט דער צייט א װערט. אין דעם ,פנקס׳, װיאס משה שאליט האט מיט צװיי יאר צוריק ארויסגע־ סאר'ס שװארץ / נח-יארק פאוװאס דעו ״דישעו ״17ונסט־טעאטעו מיט די גרעסטע האפענונגען האט דער .קונסט-טעאטער־ זיך געגרײט צום 18-טן סיעזאן, - און די ערשטע פיעסע איז געװען אהרן צייטליגס .כעלמער חכמיס׳. די אויפירונג איז אנערקענט געװארן פון דער ײדישער און ענגלישער קריטיק אלס די גרעסטע דערגרייכונג פון ,קונסט• טעאטער׳ - אבער דער ײדישער טעאטער-עולם, װי ס׳איז בא• קאגט שוין די לייענער פון די ״ליטערארישע בלעטער׳ האט אי• גנארירט די קריטיק און דעם ״קונסט-טעאטער׳ און נישטי געפו־ נען פאר נויטיק צו קומען זעען די פיל געלויבטע פארשטעלונגען. - די פארלוסטן זענען געװען זייער גרויסע. אויך די אויפפירונג פון ליאן פויכטװאנגערס ,יאזעפוס׳ - די גרעםטע אויפירונג פון סעזאן - האט נישט געפונען קיין עולם, װאס זאל קומען זען די 'פארשטעילונג. דער סעזאן האט זיך פון אנהויב אן שלעכט אנגעהויבן. די םיבה איז, װאם א סך מענעדזשערס האבן ברייט און גרוים אנאנסירט, אז זײ װעלן שפילן לימערארישע פיעסעס און זײ װעירן פלוצים קונסט־טעאטערס. דער סעקאנד עװעניו-טעאטער ד״ר