Literarishe bleter · 1934-02-23 · 8 (23.2.1934) · p. Seite 122

ליטעראײשע ניעסער נום. 8 (511;זײם 122 ס. שערס$ן / '#ה&נעס&רג דער אובטעדגאבג םוי א צײטובג ($ בררה פון '$ה8געס13רג) עגןןנס;, זדןןס ד,$ט נישט געםט״עם םםד 1״דן: הןןם םען די נאצג: צייט .צונעהונגערט׳, זיך נעםוטשעט אץ נעטירט אינטערהענדריזננדן. םוף י#ר 1933 ה#ט די ,#טדיקענעד יידישע צ״טונג׳ *ייננעשלונצען דעם ,#טריקאנער״. טארדריםט זיך נישט אויף דעם אונטערגטננ טץ דעם— קאנעד׳, אטעד ם׳איז א רחםנוונ אויף דעם דרום אטריקאנער יידנ־ טום, װאם די גײםטיקע, קולטורעלע און ליטעדארישע *אדערטעניען זײנע װערן אננעטירט טון די ,אטריקאנער ײדישע צײטונג׳ אין דעע זעלבן נײםט, טראדיציע אין טעטאדן, װי דאם האט נעטון דעו ,אטריקאנעד׳. דאס ײדישע שול־װעזן אין אוגענסיגע אנהױב יאנואר איז אין נגוענאם־אײרעם טארגעקוםען דעו ערשטעד ײדישער ש ו ל־צ ו ז א ם ע נ ט א ר. רעי ארנאניזיר״קאםיםעס האט א לעננעװע צײט אננעטידם םיט דער צוגרײטונגם-ארטעם *יס שול-צוזאםענטאר. געקוםען זענען צום צחאםענטאד טארשטײעד סין שולן אין די טאלגנדיקע שםעט: באהיא־בלאקײ, קארדאטא, םאלט*, םאנדאםי אזן צװײ טאדשטעט טון בראײדעס: לענים אץ אזזעזשא- נעצער, טון בוענאס״אײרעם, װו עם איז דא א ײדישע באטעלקעריננ טון א קנאטע 200 טויזנט איינװוינעד איז נישטא קײן אײן שול, װאס זאל קאנען זײן טארטראםן אויטן צוזאםענטאד. די ,טרעסע׳ טון ב.־אײדעס שרײבט צו דער דערעטנונג טין ערשטן ײדישן שול־צוזאםענטאר: ,די טארטראםענע שולן זענען אונזער נאנין טארנזענן ־־ נאך אםאל אזוי טיל שולן װעלםלער: אץ טדאגרעםיװע אין תוך, װאם םיר האבן טארםאגט אק דעד הויטט־ שטאט (ב.־אײרעס> און אויף װעלכע םיר האבן געלינט די בעסםע האטנוננען, זענען צו אונזער נרויסן באדויערן געשליאםן׳. די אײנצי־ קע האטנוננ, אז רער צוזאםענטאד װעט דינען אלס סטיםול, װעם װעקן איניציאטיװ צו בויען נײע װדישע װעלטלעכע שזלן אק ב.־ אײװעס און אין דעד טדאװינ׳ן. דערװײל זענען טארטדאטן זײער װי־ ניק שטעט אזן שולן. די נעםען טון די גרעםעדע און קלענעיע ײדישע קאלאניעם און גרעםעדע ײדישע קיבוצים טעלן איננאנק אויס׳. און װען ם׳נעסט אין אבט, אז אן אדנענםינער ײדישע סיי װערט געםײנט א צוגאב־שול, װו דאם קינד קוםט נאד צו באקוסען זײן טאדציע ידישקײט, און קײן נאנצע שול איז *בלל נישם *נםצ* אין ארגענטינע - װערט גאד נישט טרײלעך אײטן האדוק. * בםעט אײנצײטיק איי א־ן בוענאם־אײרעם טארנעקוםען * ײדישער יעדער־צזזאםענטאר. עס זענען נעקוטען א נדויסע צאל לע״ רער טץ אלע עקן ארגענטינע. עם זענען נעלײענם נעװארן רעטז־ ראטן, אננעגוםען א נאנצע ד״ באשלוםן. דודך דער לערעד-אדנא־ ניזאציע װעדט אדויםגעגעבן אן אײגענער ארגאן ,טאד שול און הײם״. דעלעגאטן לײענען באריכטן טון די ערטער. הונדערםער שי־ לעד. שולן טון עטלעכע ני־אדן. איז דאך א םיםן, אז עם זענען ־* דא שולן? * אין אדנעוטינע איז טאטולעד די ,געזעלשאטט טאר װעלטלע:: שולן׳, װאם עקזיסטירט שוין א טאר יאר: די געזעלשאטם האם זיך נעשטעלם טאײ א ציל צו עטענען גאנצע אינםענראלע ײדישע שוין• דערװײל האט די געזעלשאטט איד אײננם אײן מוסטעד קינדעי־■ גארטן, װאם איז אײננעארדנם אויטן בעםםן איטן םיט אן ערשס־ קלאסיקעד טדעבעליסטן םיט א 100 קינדעד. אויטן נײעם יאר עטנט זיך בײ דער נעזעלשאטט נאך א ק־נ־ דעד-נאדטן און אן עדשטע אטטײלונג טון א ײדישער אינטענראיעי טאלקם־שול. דער באקאנטעד װילנער טעדאנאג י. שוםםעװאװיװל איז טעטיק אין דעד נעזעלשאטט. ארום אט דער נעזעלשאטט נ־יי *ירן זיך די טרינט טון דער טרײער ײדישער װעלטלעבעד שול. ,דעװ אטריקאנער״, א װאכנבלאם, װאס איז דערשינען אין יאהאנעםבודנ, דרום־אטריקע, זינם 1912 האט םיף 1933 זיך אס־ געשטעלט. געװײנטלעך טארדריסט, װען א צײטוננ, בטרט אזא, װאם האט עקזיםטידט אזוי טיל יאדן, העדט אײף צו דערשײנען, אבער אין דעם איצטיקן טאל קען םען נישט זאגן, אז דעי אונטערנאננ סון דעם ,אטריקאנער״ האט איבערגעלאזט א װונד אין האדצן. טון דעם שםאנדטינקם טון האבן א השטעה, טין ליםערארישן שטאנדטונקט, איז ,דעד אטריקאנער״ שוין געװען םויט םיט 'ארן און יאדן צוריק. אין די ערשטע יארן טון זין עקזיסםענ׳ן, אונםער דער דעדאקציע טין ז״ן גרינדער, האם דעװ ,אסװיקאנעד״ נאך ארויסנעװיזן קעם־ טערישן טוט, קדישישע דרײסטקײט, האט זיך נישט געשדאקן אנצו־ רוטן זאכן בײ זײעי ריכטיקן נאםען. נאך דעם גװינדערם םוים איז דעד ,אטי־קאנע־' אדיבער צו א נעװעזענעם םיטאדבעטעד. דעװ דאזיקער םענטש, כאטש באזיצנדיק נעװיםע טעיקײטן, איז עװ אבע־ נעװען א װײכער םענטש, םודא נעהאט אנצודיװן א טלינ אויף דעװ װאנט. דאם דאזיקפ ״נישט־אנרירן״ טאליטיק האט ער אנגעװענדט צו דע־ צײטונג. ער האם נעזוכט ױצא צו זײן ט א ד א ל ע ם ע ן, טאר אלע שיכטן אין ריכםונגען, טאדשײען און קלײזלעך. און דער רעזולטאט ־־ די צײטוננ האט געליםן טין צוטיל טניםדיקײט, אדער טניםלאזיקײט. רער נײער באלעבאם סין דער צײטוננ טלענט זיך לאץ באאײנטלוםן טון ז״נע ליט־ארט־קלעד, און דער ,אטריקאנער׳ איז אט געװען ײדישיםטיש אין אט ־־ העבדעיםטיש; אט ט-עדיקמ עד עקםשרעםען ציונחם אין אט איז ע־ טלאם־טײעי םארן טאלקיזם, גלות־נאציאנאליזם, רזםישער קאלאניזאציע, קלעדיקאליזם און .יע־ װידאניזם, לויט װי די לײט־ארטיקלער האבן זיך נעביטן. דעי ״אםריקאנעד׳ האט נעליטן סון םורא ־־ מורא טאװ יחידים אץ טאװ חברות. דער עיקר האט ער געציטעװט טאר דער צױניםםישע- אינאניזאציע. די דאזיקע שװאכקײט זײנע האבן אלע געװוםט אץ םען האט זיך באנוצט דעװם־ט טאר טריװאםע און קהלשע אינטעדעםן. אן אוםנינםםיק װאװט, און דער טעלעסאן קלינגט, אדער דעװ יחיד גוטא איז דא אין דער ־עדאקציע: האלא ם׳טײטס! אזא זאך! א־יב ם׳װעט פאםירן נאך א םאל, װעט םען גדינדן אן אטאזיציאנעלע צײטוננ'.... ד• טידא טא־ אן אטאזיציאנעלע צײטוננ איז געהאנגען איבער דעם ״אטריקאנער׳, און אים נעשלעאט אויף אדאפ, אים געצװונגען זיך צו שםײכלען צו די קלעדיקאלן, צו עטי־אדצישע באלעבאטים און תחינה-װײבער. און װאם טעװ ער האט זיך נעבוינן, אל׳ךםער האט טען געטרעטן אײף אים און - די צירקולאציע איז דערנאננען ביז א םיניטום. ד■ לעצטע אאר יא־ איז דער ״אטװיקאנער״ געװען אונטעד דעד השטעה סון א ם. ם. פלום ט־ע׳צ טלוס התאחדות ליט־ארטיקלעד. אין די ארעםם םין אם דעװ דרײ־אײניקײט האט עד אויםגעהויכט די נשםה... אבע.-געשטאװבן דער םלך ־־ עם לעבט דער םלךי. דער ,אטריקאנעד״ האט נעלאץ א ױרש אין דער נעשטאלם טון רער ״אט־יקאנער ידישע צ״םונג׳, אייך א װאכנבלאט, װאס האט זיך געגרינרעם םיט א דרײ און א האלב יאװ צוריק. די אפאזיציא־ נעלע צײםוננ, טאד װעלכע דער ,אט־יקאנעד• האט זיך געשראקן, איז ענדלעך געקוםען. אבער אויך די נײע צײטוננ האט םים קײן זאך, חוץ דעם טאדםאט זיך נישט אויסנעצײכנם, אץ צײכנט זיך נישט אוים ביז הײנט םון דעם ,אטריקאנעװ״: זי איז נישט דיטערארישער, :ישט צילבאװוסםױניקעד און אינטעװעסי־ט זיך, און באלויכט ענינים, דאס האבן א דירעקטן שײכות םיט דר־ם אטריקע, *ונקט אזוי װײ־ ניק, װי דאס האט געםון דעװ ״אטריקאנער״. אונםע־ דער קורצעי צײט פון איד עקזיסםענץ איז די צײטוננ שוץ נעװען צײניםטיש, דע־ װיזיאניםטיש, אגודיםטיס; א קורצע צײט אויך ײדישיםטיש, אין הײנט איז זי שטארק אינםער דעס אײנטליס טון דעם אלנעםײנעס קלעדי־ קאל־זם, טא- װעםען ז■ ניט א• יעדע װאך טיל אדט טאר באדיכטן און דרשיר״ אבער ■טרט א■ םיט א •אר שורות, אדעד איגנארירט איננאנצן קילטורעד־ליטערארישע ענינים. איז טון דעם שטאנדאונקט 6ין אינהאלטיקאנקודענציע װאלםן די צײטוננען נעקענט לעבן בשליס• בע- בײדע צײטוננען האבן זיך דערנערט פון אײן קװאל — טון