Literarishe bleter · 1934-02-23 · 8 (23.2.1934) · p. Seite 115

זײט י1ו דיטערארישע בלזסע־ נומ. 8 (וו5) גחפ; ס״ד? /??יעדישע י ש ן ט ע א ט וו ר נחת. אמ>)ל האט רודאלף שילדקרויט געשפילט א פילם מיט אזא אינ• האלט: נחת פון קינדער האט ער גראד פון דעם פלומרשט נישט-געראטענעם קינד, און דער װן, ,דער גאזנקע״. טיט אן די עלטערן געבראנטע גרית. ײדיש טעאטער איז לאנגע יארן געװען בײ אונז דאם נישט-געראטענע קינד. עם איז געגאנגען א לאנגע צײט אין אפטמאל אװך איצט ,אץ היזק״. אונזערע פיינשמעקער, די םאר שטייער םון אנדערע קונכט־געביטן, האבן זיך געבלאזן און זיך געמיאוסם מיט אט דעם פראםטן חי-וקים, דעם ״שוסטער-יומ״, װאם פרעטעגדירט גאר אױף אן ארט אין דעם הויכן ײדישן פארנאם. און לםוף, — לםוף האט איצט ײדיש טעאטער אין אלע הינזיכטן אריבערגעיאגט רי אלע אנדערע געביטן םון ײדי• שער קזנםט און קולםור. הן מיט דעם פארנעם פון זײן שאפן, הן מיט דעם קאלאסאלן װירקונגס־קרײז. די סצענישע ק ו נ ם ט- ש ב ע ל־פ ה שטײגט שוין איצט װײט-װייט אריבעי די ײדישע קזגטס-שבבתב. דאס ײדישע בוך לעבט איבער א םערמאנענטן שװערן קריזיס. א ײדיש בוך דערשײנט אין בעסטן פאל בלויז אין הונדערטער עקז. (אן אײסנאם — ראטנפאיבאנד:> די צאל לײע• נער םון ײדישן בוך אױ נישס גרויס. אין א בעסערער לאגע איו די ײדישע פרעסע, אבער אויך זי קען נישט דערגרײכן אין די אלע ערטער אזן קרײזן, וװהין עס דערגרײכט דאס לע■ בעדיקע װארט םון דער ײדישער בינע. עם איז שױן אפגע• רעדט םון דער ײדישער מאלערײ װאם איז אנגעװיזן בלויז אויף יחידים. ײדיש טעאטער פײערם איצט גדויסע נצחונות, נישט געקוקט אויף דעם, װאס דא אדער דארט םארמאכט זיך א טעאטער אדער מאכט ערגערע געשעםטן. ײדיש טעאטער האט ארײננעצויגן צענדליקער און הונדערטער טויזנטער צושויעי, װעל׳ כע האבן װייניק שײכות מיט ײדישער קולטור, און װאס םארקערן נישט מיט דער. ײדישער פרעסע, און א פשיטא שוין — נישס מיט דעם ײדישן בוך. אין װארשע, למשל, האט דאס ײדישע טעאםער אן ענגערן קאנטאקט מיט א 80-70 טויזנט ײדן, װאס די שטארק־םארשפרײטע ײדישע פרעסע האט קוים מיט א העלםט אדער דריטל םון זיי א םארבינדונג. אין א שטאט, לא׳ מיר זאגן, װי קראקע, װו עס איז אומעגלעך אויפצוחאלטן א קלײנע ײדישע צײטשריםט אויף ײדיש, און ײדישע צײטונגען װערן פארשפרײט דארט בלויז אין הונדערטער עקז״-אין אזא מין האלב־אםימילירטער שטאט טרעט אױף זינט חדשים א. סאמבערג אין זײער אן ערנםטן רעפערטואר. דער נײער ײדישער ישוב אין פאריז האלט אויס צװײ-דרײ טעאטערן - בעסערע און ער• גערע. דאס קלײנע ײדישע בעלגיע, מיט די צװײ גרעסערע ײדישע שטעט, האט אויםגעהאלטן די ,װילנער טרופע״ א גוטע פאר חדשים, עם האט זיך געשאםן א גרויסער םארערעי־׳קרײז, װאם האט גערן און מיט באגײםטערונג אױםגענומען די ערנסטע םארשטעלונגען. װער עם באקומט די םארשידענע צײסונגען און צײטשריפטן םון אלע װעלט-װ־נקלען, דער װערט ממש נתפעל, װוהין עס דערגרײכט דאס ײדישע װארט דורך דעם ײדישן אר• טיסס: מעקםיקע, מאנטיװידעא, סאן-פאולא, יאהאנעסבורג — און װו נישטז אט האט איצט זיגמונט טורקאװ אין משך םון עט• לעכע חדשים געםײערט נצחונות אין קאװנע, זײנע םארשטעלונ• גען האבן צוגעצויגן סױזנטער ײדן םון ק^װנע, און װיפיל םון זיי לייענען עם א ײדיש בוך? אץ אט האט איצט א. מארעװ• נ ח ת פ ו נ □ ײ ד < עם איז געװען אין קיעװ, םיט אן עסלעכע און צװאנ• ציק יאר צוריק, אין דעם ײדישן קיעװ, װאס איז געװען דאן אינגאנצן אן דער זײט םון דער שאפנדיקער ײדישער ליטערא• טור און קולסור. מען האס גאך דאן אלײן, אן קײן שום קאנ• טאקט מים װארשע. נױ־יארק און װילנע געזוכט ײענן און שטעגן צו דעם ײדישן שאםן, מען איז געװען װי אויף אן אאזיס אין דעם קיעװעד מדבר. האט דאן דוד בערגעלסאן גע• שריבן זיינע װערק, דערװייל אן אנערקענומ םון דער זײט, אױך אנדערע שרײבער־אנםאננער האבן געפרײוט ,לײגן קלאם- םער״, און יונגע ארטיססן האבן געםרוימט װעגן ײדיש טעא■ טער. עם איז נאך אלץ געװען בײ ,בראשית״, װי קײנער װאלס םריער ביז דאן נאך גארנישס נישט געטון. האט מען גע■ לעבט בלויז מיט אייגנם אץ מסתסא נישט א קלײן ביסל אי• בערגעטריבן אײגענע בוחות אץ מעגלעכקײטן. עס איז געײען צװישן אונז א בחורל מישא ראםאלסקי, — איצט םירער םונם ײדישן מלוכה-טעאטער אין װײסרוסלזגד. ער האט זיך געלערנט דאן בײם באװוםםן רעזשיםער סאוױנאײ (םטאניםלאװםקיס תלמיד). ראםאלסקי איז געורען אײנער פון די געצײלטע, װאס מיר האבן באװמן אריבערצוציען צו דער ײדישער װעלט (,את הנםש אשר עשה בקיעװ״). מ. ראםאלסקי םלעגט רעציסירן, סאר■ שטייט זיך, בעיקר אייגענע, הײמישע פראדוקציע — פראגמענטן פון דוד בערגעלסאנס געשריבענע װערק. און אט קומט אמאל צו םארן קײן קיעװ פון ד א ר ט, סון דער ײדישער אפיציע• לער ליטעראטור׳װעלט, שמריה גארעליק. םאר אונז - ערשםער באריר מיט דער ײדישער ליטעראטור. האט ש. גארעליק בא• טראטן דאן דעם גרין-גראז םון אונזערע קיעװער םרישע בײטן. אמ מען אמאל אזוי געזעםן אן אויםדערנאכט בײ דוד בערגעל• םאן אין גרױסן, שײן-סעבלירטן צימער אױף דער בערגיקער קוזנעטשנע־גאם, — נארעליק, בעיגעלסאן, ראסאלסקי און איך. האם מען גערעדט און אין דעם שםועם אננעשלאגן גאר אין הויכע היכלות. לסוף אמ אוגזער ראפאלסקי אװעק אין װינקל סון יענער זײם נידעריקער םאםע, װאס איז געשטאנען אין אלכםון סון צימער,. און מיט זײן געדעמסטער שסימע גענוםען רעציסירן בערגעלםאנס ,איך האב ליב די שםאט גרויס-סעסרע־ ניץ״. מים גרויס החפעלות האבן מיר צום װיםלםטן מאל געהערט די הײמישע, ענג-אײנגעבאקענע אין אונזערע הערצער װערטער םון דעם ליד אין פראזע, און געקוקט אויף גארעליקן, נעװאלט װיםן דעם אײנדרוק, װאם עם מאכט אויף אים רא• פאלםקים רעציטירן. שםריה גארעליק איז געװען שטארק פארטראכט, און אז ראםאלסקי האט געענדיקט, האט ער געזאגט (אין רו■ סיש, װי דער שטײגער איז געװען בײ ש. גארעליקן, װען ער האט געװאלס זײן פאטעטיש): — אן נאס בודיעט ־ קארםיט! — און ש. גארעליק האט גערעדט װעגן דעם, אז אט דער ארטיםט װעס נאך אמאל אונז, ייםעראסן, שפײזן... איך האב םיך דערמאנם איצט אץ דעם עפיזאד. יא. עם האלט סאקע דערבײ, אז ײדיש סעאטער שפײזט דעם ײדישן שרײבער, די ײדישע ליםעראטור, דאס ײדישע װארט. מיט דעם יידישן סעאסער סאסירט איצט. װאם עם טרעפט אפט אץ א סאמיליע מיס א נישטיגעראטן קינד. םון די םטא- טעטשנע לײסישע קינדער האט מען לסוף צרות, שסיכת-רמי., אץ נראד פץ דעם ,הםקר-ױנג״, פץ דעם ,אויםװורף״ האט מען