Literarishe bleter · 1934-02-02 · 5 (2.2.1934) · p. Seite 73

זײט 73 ליטערארישע ביעטער נזמ. 5 (508) ײקשי־דע װעלט־עחות ז*ל אזנזעײ לעען א״ך זײן > $ח. װזןט נישט פלויז עמ זם־בעש, ניןד לןזט קען אויך ז י נ ן״. רװ. חײם זש־טיאװטקי חאט םיט זײן ־עםע-אט בײ איעםען ארױשנע-וטן וריד אין באנײםטע-ונג. װען ד■ אםע.—קאנע- יד־שע ױגנט, װאם א־ז נעװען טאדזאםיט אץ זאל, חאט א־ם אײטגענוםען םיט הא-ציקע אװאצ־עט, האבן ט-עדן םון םדײד זיך געשטעיט בײ אים אין די אוינן. םיד װעין דא איבעדנעבן בד־צי- דעם אינהאלש םין דר. זשיט• יאװםק־ט רעםעדאט: םיד חאבן אװעקנענעבן א םך בח און ענע־ניע צו םירן דעם קאםף פאד דע־ ײרישער שם־אך אין ײדישער קײםיר. די ױננם, װאם חאט א־נאניזירם די םאדזאמלונג, איז א דערטוםיקונג דעם קאםף װײטעד צו םידן. בײ א נא־םאין םאלקט־רעבן םאבט נישט איים, װאם אין דור גיט אװעק. און א צװײטעד קוםט א;. אונטע- נאדםאלע באדינ־ נזננען יעבש דאם נאנצע םאלק םיש זײן שסראך, ם־ם זײן קילטור. בײ אינז דארף םעי נאך אלץ װעקן, אלץ קעםםן םאי װײטע- םלאנצן און בויען די ײדישע שסדאך אזן קילטוד. שוין 50 יאד, װי איך שד״ב אין רעד װעגן רעם, אז ם׳איז סונקם איײ נאטי־לעך םאדן ײד צו דעדן ײדיש װי םאד דעם ם־אנ־ צױז צי דעדן ם־אנצײייש, םאד דעם רום צו רעדן ריםיש. םונדעםט־ װענן האט םען װעגן איא א־נםאכעד זאך, װענן אזא םשיםן ענ־ן נעדאדםש קעםזן אין דע־ אײנענעד ײדיסעד װעלט. די םדאנצויזישע שסדאך אזן קילטוד דערגדײבט אםילו צים סדאםםן א־בעשער אין שטאש אץ צים ס־אםטן סויעד אין דאדף. םיר דא־םן אויך אנװענדן אלע בדות אץ קעםםן םאד דעם, אז ײדיש זאד דערג־ײבן צו אלע טײלן םין ײדישן םאלק. בײ אלע םעלקעד איז די םאידקם־שסדאך אזיך די נאציאנאלע שם־אך. בײ ײדן איז דאט אבע־ נעװען אנדע־ש. אבעד אױך אנ־ דעדע םעלקעד זענען דו־בגעגאנגען די מדדגח םון נישש װעלן װיםן םין ״זשארנאנען׳. בײ דעד איטאליענישעד אינטעליגענץ איז לאטין באטײאבט געװאדן אלם די שס־אך םין דעד אדיםטאק־אש־ע. אי־ טאליענ־ש א־ז נעװען א זשאדגא;. אינזע־ א־נטעליגענץ האש אויך באשדאבט העב־עיש םא־ דע־ ״אדיםםאקראטקע׳ אין ײדיש םא־ א ״זשאדגאן״• אבעד םיד דא־םן זיך נא־נישש שעםען םיט אזנזעד ײדיש, װאם איז א געםיש םון עשלעבע שס־אך. אייך םדאנצײױש איז א געםיש פין לאשײניש. ד• ענגלישע שם־אך איז א געםיש םין געדםא־ ניש־זאקםיסע און לאטײנישע שם־אבן. א־יב אש די צװײ גדויםע שס־אבן זענען א צוזאםענשטעל םין עטלעבע קװאל(, ־־ דאדםן טי־ זיך נישט שעםען, ראם ײדיש באשטײט םץ א געםיס םין דײטשע, העב־עישע אזן טלאװישע עדעםענטן. םאדקע־ם, א געטיש םין עט־ לעבע עלעטענשן טאבש א שם־אך דײבעד און זאםשיקעד. די טשערנאװיצעד קאנםעדענץ חאט אװעקגעלײגט דעם םונ־ דאפענט םא־ אש דעם נעדאנק, םא־ אט דעד א־דעע. טיד דארםן אש די נעדאנקען װײטעד פא־שס־ײשן צװישן ד־ ײדישע א־בעשעד אזן םאלקם־טאםן׳. דעד םארזיצעד םץ דעם אװנט איז געװען ד• ױננע ר ו ת א ר א נ א װ ש ש, גיאו—־טע םץ דעד א־בעטעד־דיננ םיטל־שזל. אין זאל האט נעהעדשם אן א־נשיםע שטילקײט, דען ז• האט א־יף א דויקן אוםן נעואגט. ״איך װיל נישט א־ינםאלן אץ א שאן םון לײשעד געזאנג. עב זענען אויך זיםצן םא־אן. אונזעד שסדאך קלינגט נישט אזײ הויך װי ז• װאלם געדאדםש קלעגען. םיר טיליאן ײדן אין אםע־יקע, אץ אזײ װײניק קינדער אץ די ײדישע שולן. אזי■ םיל גוטע ײדישע ס־ײבער אין אםעריקע און נישט קײן אײן םא־לענעד. אזו• םיל ײדישע יזניאנם אץ אזו־ װײניק קולטו־־טעטיקײם צװישן ײדישע א־בעםעד. םײערנדיק די םשע־נאװיצע־ קאנםע־ענץ, דאדםן םיר דיםן צו א נײעד קאנםע־ענץ, רזםן די ױננש צי שאםן אץ םידן א באװעי ניננ םא־ דע־ אויםהאלשיננ םון אינזעד קולטו.־. עט װאלט דעך ײדישעװ ױננט נענעבן אן א־דעאל און אן אינהאלם. םיד װעלן קעטםן םאד דעד ײרישער שם־אך אץ קולטיר צדישן דעד ױננט, אין םיד דאםן, אז ט— װעלן עאלן אלע װעקםלען םון םשעדנאװיץ םיט ם־אצענם׳. נ־י־יאיק, ונ יונואי 4ו19 ײדישע םאםן, איז דאם בײ יענעד צײט נעװען א דעװאלוציע. דאם האט םײ די ײרישע שד־בע־, סײ דעם לעיע־ צינעגעבן פים םאד;יע־ א־בעם אויף דעם נעביט םיז ײדישעי ליטעװאטוװ און קולטזד. ד■ טשעדנאװיצער קאנםעדענץ האם באםעםםיקש אץ באק־עםט־קש די ײדישע שסװאך, די ײדישע קילםור. י. אסאםאשו האט נעדעדם װענן דעד באשיםוננ און װעגן ־עם קאםף םין ײריש. ״אין אונזעװ קאםף םא־ ײדיש - האם ע־ געזאנט - איז כשערנאװיץ 1908 נעװען אינער םץ די װיבטיקםשע עטאסן. דעד קאםף םאד ײדיש איז אן אלשער. שוץ אין םע־צנטן י ודהזנדעדם האבן םיד נעהאם ״ײדישיםשן׳, אץ נישט בלויז די ־דישע םױי האט דעםאלם דערװארם און םא־לאנגט ביכלעך אויף .־זאםע־לשון. ם׳האם אויך דערװא־ט דעד באלעבאם, װאם האם קײן צײט נישט געהאט צו לערנען אין דער ױננם, ס׳האש אויך דער• ־אדט די ױננט, װאם דאם בית־הםדרש געםל איז איר עננ נעװארן, ם׳האט אויך דעדװאדט דעד לםדן, װאם איז נעקיםען ט־ט א נײ ־ארט, האט נעװאלט דאם װא־ט זאל דערגדײבז דעם םאלקם־ םענטש. די דײטש־ײרישע םארשעד, װי נידעםאן, נרעץ, שטײנשנ־דעד ־עדן װענן דער אלט־ײדישער ליםעראטיװ װי װעגן א ״פרויען־לי־ שעדאטור׳. דאם איז ניסט דיבטיק. בלױז א צען ס־אצענש פזן די אםאליקע פחב־ים האבן זיך נעװענדם אויף ד• שעד־בלעטעד צי ״סװוםע װײבעד, בחורות אץ סילצילם׳ (טײדלעך), נײנציק ס־אצענט האבן זיך נעװענדט נישט בלויי צי ״װײבער אין םײדן׳, נאר אויך צי ״בחורים און באלעבאטים אלע בײדן׳. אין דעם קאםף םא־ ײדיש האבן די םקובלים א םך טיטנע־ האלםן. אינם טײטש־זוהד, אינם ״נחלת־צבי׳, שװײבט דער םחבר אץ דער הקדםה, אז פשיח װעט ניבעד קוםען, אויב םען װעט דעם ױהד לעדנען אין אינזעד ישון, אץ ײדיש. די םקובלים האבן זײער קאםף קענן די לוםדים, קעגן די ־בנים, אםילו קענן תלפיד, כעםידם אויף ײדיש. סאד דעד ײדישע־ םרוי, סארן םאלקם־טענטש, סא־ן חםיד, א־ז ײדיס קײנטאל נישט נעװען קײן זשאדגאן, ם׳א־ז ששענד־ק :עװען אונזעד לשון, ם׳אױ ששענדיק געװען טאםע־לסו;. נאבן חםידוח, איז נעקיםען דער ײדישעד ארבעטעד, דער״ײדישער סדאי^עטאדיאט, װאם האש זיך פעד נ־שש באניננט םים תםילות און תחינות אויף ײריש. דער ײדישעד ארבע- שער האם זיך איננאנצן נעװאלט אײסלעבן אין ײדיש אץ ע ר לעבם זיך אוים. דעםאלש האט זיך נענזםען באװײזן דאם םא־ װע־נע ײדיסע בוך א י ן * ד י ש. און נאבן אדבעטע־ - די ששעװנאװיצעד קאנםעדענץ, װו םען האט ם־אקלאטידט ײדיש, װי א נלײבבארעבשיקשע שס־אד צװישן אלע שס־אב;. און באטס די םסע־נאװיצעד קאנםע־ענץ איז ניסם אזוי נעװען א שס־אך-קאנסערענץ װי א קילטזר־קאנסערענץ, - סען האט דאװםן אנגענוםען רעזאלוציעם א־ויםצונעבן ײדישע לעדן־ ביבער, צי נרינדן פוםטערישולן, א םוםשעװ־טעאטע־ ־־ אױ םאװ אינז, ײד־שיםטן, די טשעדנאיײצעד קאנםע־ענץ נעװען טעד וײ קול־ טו־־טװעגעװײ. אין טשעװנאװיץ איז עםנטלעך ס־אקלאפי־ט נעװאדן װער ײדיסיזם — אש דער כח, װאס פינדט צונייף אץ םאדײ־ :־קט די אלע ײדישע יסובים םץ איבעװ גאד דעװ װעלט. םץ בשעדנאװיץ שטאפש אונזע־ ״ײדיש לאנד׳. דאם ״ײדישלאנד״ אױ א העבעיע םד־נה װי פאזיצן לאנד, װי באויצן נרענעצן, װאם לאין נישט דעם םענשס איבעדם־עטן םין אײן לאנד א־נם צװישן. אץ אז םען הע־ט אויף א סען״קאננרעם, װי צװישן די דעלענאטן םץ עננלאנד, סדאנקדײך, יאםאן אזן האלאנד, ־וםט פען אײם דעם ־עלענאם םון ״ײדישלאנד״, עםענען אלע םײל און אויעק. דעד באנװיף אױ נאך נײ, שװעד אײנציבײםן, טען נעװוינט זיך שוץ אבעד צי אים צו. ס׳אױ א נײע־ םאן צװישן ד• שענעד םין דע־ םעלקעד־ ם־סםאניע. ײדיסיזם הײםט - טיװ װילן םע־;ישש בלײבן קײן טעלקע־־לאקײען, םיד װילן םעד נישט באדינען ם־עםדע קולטוק. אין פיר טיען עס בױן הינטיקן טאנ. די קללה םון דעװ תובחה: ״דײנע זץ און דײנע םעבשעײ װעלן אװעק צי ם־עםדע סעלקעד׳ אױ םקיים געװאדן• דאס איז אזנזע־ טראנעדיע. און אויב םיװ ידן ־ילן נישט םארלידן די אײנענע נשטה, דאם אײנענע סרציף ־ ־ל־סן םי־ זיך סאסן אן|אײנן ײדיש לעבן, א סראדיקטיװ לעבן, ־ו ־עדעד םץ אונז זאל זיך קענען אײסלעבן. אין צװישן די סדא־