Literarishe bleter · 1934-02-02 · 5 (2.2.1934) · p. Seite 69

ליטרארישע בלעטער נומ• 5... (6ס5) זײט -69 די לעזער שײן צוליב דעם אלײן, װאס זי איז פראתצירט טדן באלזאקן, װעלכער געהערט צי די נעניאלסטע שריםטשטעלער פון אלע צײטן. באשרײבנדיק קראקע גיט באלזאק צו: סיאיז א בר׳םינן פון א הויפט־שטאט, און כדי ס׳זאל גארנישט פעלן צום םארגלײך, זענען די ײדן, די דאזיקע גרױשנדיקע װערים, דארט םארבליבן. דאס איז דער ארײנפיר. מען קאן נישט זאגן, אז ער זאל זײן איבעריקנס העפלעך... און װײםער: ,דעס זיבנטן טאג םון מײן ארויםפארז בין איך פינף סא־סאג;ןרײנגעפארז קײן בראד, א שמאם, װאם געהערט אינ■ גאנצן צו א געװיסן װאלינער שליאכטשיץ. דאס א־ז א גרויםער האנדלס־פונקס. אונזערע תפיסות האבן א פרײלעכערן אײםזען װי די צימערן םון דער אכסניה, װעלכער רופט זיך רוםישער האסעל — דער בעסטע־ האטעל אין בראד. איך האב געװארם פינף שעה. ביז װאנען דער בעל-הבית און די דינער זענען אויםנעשטאנען. פאר מיר האט די רײזע זיך אננעהויבן ערשט אץ בראד, װײל די הונדערט מײל. װאס טײלן אפ בערדיטשעװ פון בראד, האבן זיך מיר אויםגעװיזן פיל שװערער גובר צו זײן, װי די זיבן הונדערט מײל פון פאריז ביז בראד. ,גלײך צום אנהויב זענען אנטשטאנען שװעריקײטן. די ײדן האבן געפײערט זײער ױם-טוב. און װען ײדן פײערן זיי• ערע ױם-םובים, הערט אויף דאס האנדלם־לעבן. אלץ, אנהויבנ׳ דיק פון בראד, געפינט זיך אין די הענט םון ײדן. איך האב אין קײן אײן װערק נישט געלײענט קײן גענויע ידיעות װעגן דעם דאזיקן באהערשן פוילן פון די העברעער. דער ײד הערשט און נישט ער רעגירט! דאס איז זיכער. די ײדן אין דײםש־יאנד, אין סראנקרײך, דאס זעוען מענטשן אזעלכע װי איר און איך; זײער רעליגיע, זײערע זיטן האבן זיך אזוי צעשמאלצן אין דער געזעלשאסט, װאם זײ זענען א טײל פון איד, אז אלץ, װאם שאפם א יידן איז פארשװונדן חוץ די פיםיקײט צום האנדל און גיריקײט; אבער זײן גיריקייט טיט אן װײםע הענטשקעס, זײן פיפיקײט האט זיך םראנצוזירט. ער איז א דיכטער װי הײנע, מװיקער װי מײערבער און הלוי, זאמלער װי פולד, שםעדיק װי ראטשילד - אין דער צײס, װען אנהויבנדיק פון קראקע. זעט מען שוין די אמתע תלמודיםטן. און דעריבער איז קײן װונדער נישט, אז װען דער קײזער פראנץ, דער דאז־קער לץ אויםן טראן, װאס זיין לעבן דערװארט א היסטאריקער, איז ארײן א־ן דער גרויסער שול אין בראד און האט דערזען די אמתע ײדן אנגעטון װי די גרויסע פריסטער אין די םייערלעכע קליי דער, האט ער זיך אײגגעבויגן צום פירשט, װאס האט אים באגלײס, און האט געזאגט מיט א מינע פון א מענטשן, װעלי כער האט געטראפן א רעטעניש: - א, איצט װײם איך שוין, פארװאס איך האב דעם טיטול פון א קעניג פון ירישלים: (סוף קוםט> מיר דערמאנען װידער אונזערע פרײנט מיר זענען ארײננעט־אטן אין דעם ת׳טן יארגאננ. מיר מאכן אויםמערקזאם אונזערע פרײנט אין דער ײדישער װעלט, אז כדי די צײסונג זאל קענען דערשײנען װי ביזאהער רעגולער,— מיזן מיר פארגרעםערן די צאל אבאנענסן, װי אויך באנײען דעם אבאנאמענם בײ די לייענער, װאם האבן עם נאכנישט באװיזן ביז איצט צו טין. דעם דאזיקן װיכטיקסטן פעריאד אין באלזאקם לעבן אויך גע• שאםן א נאנצע ליטעראסור, װעלכע הערט נישט אויף כסדר צו װאקסן ביז אויף הײנטיקן טאג, װען ם׳איז גראד געװארן סס1 יאר פון אנהויב פון דער ליבע-געשיכטע באלזאק־האנסקא;ז. מײן ארטיקל אין נױ-יארקער .טאג׳ פון 17 סעםטעמבער 1932, איבערגעדרוקט אין א רײ אנדערע צײטונגען). ״. באלזא^ באשוײבמ ײז־ז אלס רעזולטאם פון דער רייזע קיין װערכאװניע איז פארבליבן באלזאקס א מאנוסקריפם ״די רײזע קײן פוילן*. דער מאנוםקריפט איז געװען באשטימט פאר דעם .זשיר• נאל דע דעבי.״, ער איז אבער נישט לאנג אויסגעגראבן געװארן און צום ערשטן מאל פארעפנטלעכט דורך דעם פראנצויזישן געלערנטן ביבליאטעקאר מארסעל בוטעראן, דעם או; דערםידלעכן פארשער פון באלזאקן, װעלכער האם עס אפגעדרוקט אין זײנע ,קאיע באלזאציען״ (.באלזאקם העפטן״). דער באװוםטער קענער און איבערזעצער פון באלזאקם װערק, דער פױלישער שריפטשטעלער באי־זשעלענםקי, האט עס איבערזעצט אין פויליש אץ ארױם• געגעבן אין א באזונדערן ביכל. מיט א ברײטן א־נטעלעקטועלן פארנעס און מיט א נע■ דיכטן פארבףפענדזל מאלט באלזאק די בילדער פון זײן רײזע• ער באשרײבט די מענטשן, די זיםן, די לאנדשאםטן און די שבע^ מדורי גהנום. װאס א ריױנדער האט נעדארפט דורכסאכן, פארנדיק אין יאר 1847 םין פארױ קײן אוקרײנע, א רײזע פון גאנצע צװײ װאכן צײט מיט אומגעהויערע שװעריקײטן און פא־שידנארטיקםטע םױרפריזן, אויםנוצנדיק אלערלײ דעםאלטיקע לאקאמאציע-מיטלען פון אן אײזנבאן ביז א בעל-עגלהשער בודע, שלעפנדיק זיך מיט דיליזשאנסן, קיביטקעס, בריטשקעס, פורלעך און פאסטקארעםעס מיט יאמשםשיקעס, קוריערן, פאטשטאליאנען, פורמאנעם אץ דורכגײענדיק אונמער דעם װאכזאמען אויג פון רוםישע באאמטע און הערשער. ער פארגלײכט אסט די פראנצױזישע. דײטשע און רוסישע באדינגונגען. עס הויכט מיט אפקלאננען פון יענער אלטער עפא• כע. צו רוסלאנד באציט ער זיך אין פיל ערטער אםילו מיט גרױס םימפאטיע אץ שטארק .רעאקציאנער״, װאס איז א קא• פיסל פאר זיך. גאר אנדערש אבער צו ײדן, צו די ,מזרח״׳ײדן. די שטעםלדיקע ײדן, װעלכע ער האם געטראםן אויפן װעג, זענען אים אײסגעקומען מםש וױלד. עפעס װי א געשפענםט פאר■ פארםאלגן זײן אים און ער פאלם ארײן פון זײ אין אן אימה. דאס איז נישט קײן ,אנטיםעמיטיזם״ אדער ענלעכע מאטעריע, - ם׳איז גיכער א קראנקהאפטע פםיכישע און פיזיאלאגישע דער• שײנוננ. םיט פאליטיק האט עם נישט צו טון. מעגלעך, אז באל׳ זאקס רוסישע אדער פוילישע פרײנם האבן אים אבינל ,אינ• פארמירט״ װעגן ײדישן .כאראקטער״, אבער אויף זיכער קאן םען עס נישט זאגן, אץ באלזאקם .ײדישע״ אײנדרוקן אין אוקראינע זענען ניכער אן עקספרעםיע םון א קינסטלער, װאם האט מיטאסאל דערזען פאר זיך אן אבםאלוט אומבאקאנטע פאר אים עקזאטישע װעלט א װילד׳פרעםדע, און דערזען אוםדער• -ארטעט, פלוצלינג אץ נאר פון אויםן — און האט זיך דער• ־יאקז- אזױ צי אזוי, נאר באלזאקם באשרײבונג םון די בראדער אץ בערדיטשעװער ײדן איז אן אויםטערלישע פירה. זױער און :יטער, פול םיט אן אײגנארטיקן גיפט, װאם דערזעס איצט צום :רשסן מאל די װעלם. אבער מען סוז באקאנט מאכן מיט איר