Literarishe bleter · 1934-01-26 · 4 (26.1.1934) · p. Seite 60

ליטערארישע נלעטעד נים. 4 (507) זײט 60 אין דעם קארפאטן-רוםער םדינהלע האט אויםגעשפילם אץ דער רדיפה נישט בלויז א באשיידענעם נאר סאקע אויך א גרויםן נצחץ. אן םירער און אן דערביער, האס אץ קארפזןםן-רוםלאנד זיך אנגעהויבן בו שפינען דער גאלדענער סאדעס סון סןןלקם• טימלעכער ײדישקייט — אץ ײדיש. מיט צען *אר צוריק האט קארפאטן־רוםלאנד נישט םאר• מאגט קײן ײדיש טעאטער און קײן שום ײדישע פרעםע. דןוס ײדישע לשון האט געטליעט אין דער ישיבה און חדר און ביים ײדישן פויער אין דארף. װײל דער באלעבאםישער ,שײנער״ ײד, דער חסיד אין שטאט, האט געלײענט קודם-בל מאדיאריש. דאס צעהרגעטע ײדישע לשץ, פארבראקט םיט כלערליי םאדי- אריזמען, איז געװען אומבאהאלפן װי א קינד. היינט םארמאגט קארפאטן־רוסיאנד דרײ ײדישע װאכנבלעסער אץ דער ײדישער שפראך און נאך א װיכסיקע, גאר אינטערעסאנטע דערשײנוננ: אין קארפאטן־רוםלאנד װערן הײנט טעגלעך פארקײסם 'איבער 5000 ײדישע טאג-בלעםער פון װארשע, װואס װערן געלײענט פון צענער טויזנטער ײדן). דאם יידישע לשון האט אנגעהײבן צו פארשטויסן דאס מאדיארישע, און אנשטאט איר פרעםע װערם געלײענט די ײדישע! איז דער קאםף פון עטלעכע קארפאטן־רוסער העברעאישע פאנאטיקער קעגן ײדיש א מסשותדיקער? בשום-אופן נישט. די ײדישע שפראך איז דארט געװארן יענע נאטירלעכע נײטװענ• דיקע דערשיינונג, װי טשעכיש ביים טשעך, אדער רוטעניש בײם קארפאטן׳רוסער ״רוסניאק.' צװײ אומגלײכע קאמפן אנםװיקלען ױך אין די קארפאטן• בערג. די ײדישע שפראך, װעמען עס איז געװארן זןנגעײארםן דער קאמף, װעט אים מוטיק אויך װייסער םירן — ביז צו א פולשטענדיקן נצחון. ױייל דער קאמף פאר ײדיש איז נישט קײן פארטײאי• שער; — אן דאגמעס און אן פשטלעך, נ$ר איז ארײם פון םאמע רעאלן לעבן; םון דער טענלעכער װירקלעכקײט איז גע• בוירן געװארן דאם באדערפניש םץ ײדיש — םאר די ײדן. דעריבער קאנען מיר רויק דערװארטן, אז די קארפאסן-רוסער ײדישע מאסן װעלן זיך נישט באגנוגענען בלויז םיט דער אײנ• פירונג פון ײדיש אלם אפיציעלע צװייטע לאנד-שםראך, נזןר די אנטװיקלונג װעם גײן אײך װײטער און װעט אץ דער נא• ענטגטער צוקונפט װערן דער פאקטאר אינם דארמיקן אלגעםײ• נעם ײדישן לעבן. דאם נייע פוך פין א־צ־ק מאנגעו דאמטעון אין ווינד (ל'7 7*7/ 83?)71ע) שײן ארויסנעגעבן £ געבליבן א קליינע צאל עקז. טד״ו * גילדן פאר די לײענער פון די ״לים. בלעטער• אץ סוילן 2.80 גילדן עמיט פןןרטןף ז}דדעס ״?יפעדןויזע?גקעפעד״. װ^רשס נ אײגענע שולן, טעאטער. פרעסע און פארשידענע קולטור־אינ• סטיטיציעם. און הװת די ײדישע באםעלקערונג אין סרוב קאר• פאטן-רוםער שטעס און שטעטלעך, בפרט אין די דערפער, װו עס לעבן קאמפאקטע םאסן פון ײדישע פײערים, צײלן אםילו מוז 60 פראצענט פין דער אלגעםײנער תושבים-שאפט, דעריבער ביז די יידישע שפראך, װאס האט פארשטײסן די מאדיארישע— איבערנעמען די דאזיקע ירושה. איך האב געלײענט דעםמאניפעסט פון די איזשקאראדער ײדישע שסאט־טאטעס און געמאכט א ״שהחינו״ לכבוד דעם פייערלעך• פראקלאסירנדן װילן צו דערהויבן די ײדישע שפיאך צו דער פארדינטער מדרגה. אבער גלײכציימיק מיט דעם מאני• פעסט פאר יידיש, איז אײך אנגעקוםען א קעגן־פראקלאמאציע פון די דארטיקע ציוניםטן, װאס פארלאנגען גרויסמוטיק אײנ- צופירן העברעיש - אלס צװײטע אפיציעלע לאנד-שפראך — אויפן ארט פון יידיש... דער דאזיקער פארלאנג פארמעסט זיך, ראשית, אויף א שסורמדיקן פראטעסט פון די קארפאטן־רוסער ײדן, װאס װילן נישט און קאנען בײם בעםטן װילן נישט אנערקענען העברעיש אלם זײער שפראך. און יהשנית, זאל דא װערן אונטערשטראכן, איז דאס אן א מדערהערטע חוצפה, װאס קאן עלול זײן, צוליב דעם אנטװיקלטן קאםף מצד די ציונים קעגן ײדיש, אז ענס• װעדער װעט רוטעניש בלייב די אײנציקע הערשנדע שפראך אין קארפאסן־רוסלאנד, אדער די רעגירוננ ױעט, (לײטן שטאנד• פונקט פון רעכט) פסקנען, אז טשעכיש איז אויך א לשון און קאן פאר אײן ברירה פארנעמען דעם פלאץ פון ײדיש... די ציוניםטן מאטיװירן זײער ״מאניפעםס׳• מיט פאלגנדע מאטױון אין סונקאטש עקזיםטירט א העברעישע גימנאזיע; עט• לעכע העברעישע פאלקס שולן, העברעישע קינדעי גערטנער, וכדוםה. אין א סך אנדערע קארפאטן-רוסער שטעט עקזיםטירן אײך העברעישע פאל,,ס׳שולן אין דער צײט, װען אין דער ײדי• שער שפראך עקזיםסירן נישט קײן שולן. דער לעצטער באדײערנסװערטיקער ארגומענט איז טאקע אן אמתער: אויםער די ישיבות און חדרים, פארמאגט נישט די קארפאטן רוסער ײדישע באפעלקערוננ קיין אײנציקן לער-אנ• שטאלט אץ דער ײדישער שפראך. אבער אין דער צײט, װען די העברעישע שולן פארשלונגען בודזשעטן פון הונדערטער סויזנסער קראנען (פון מלוכהשע סובסידיעס, פון דער אינלאנ• דישער ״תרבות״-ארגאנ־זאציע און פון פעטע נדבות) זענען די ישיבות און חדרים?נגעװיזן בלויז אויף די אײגענע און גאר באשײדענע באשטײערונג־״ן פון די ״עמך׳־טאטעס• צען יאר ע/זיסטירט אין קארפאטן-רוסלאנד דער העברע- ישער חינוך, אבער די תלמידים רעדן פארט בעסער יידיש װי העביעיש; א פאקט. װעלכן די קארפאטן׳יוםער צױניסט שע פירער קאנען נישט םא־לײקעגען. צװישן די 80 פראצענט ײדן, װאס האבן אנגעגעב ײדיש אלס זײער מוטער׳שפראך, זענען םוף-כל-םוף געװען אויך די דארטיקע ציוניסטישע אנפירער: אז די העביעאישע שפראך קאן נישט װערן דאס צװײט• אפיציעלע לאנד-לשון אין קארפאסן־רוסלאנד, װעגן דעם װײםן די היגע צױני גאנץ גוס. זײ וױלן אבער דורך זײער םאני• פעסטאציע באצװעקן׳ אז די ײדישע שפדאך זאל אינם דאזיקן קאמף נישט ארויס די באזיגערין... צען יאר העברעאיזאציע און צען יאר קאמף קעגן ײדיש... דער םך־הפלי די פארפאלגטע און געפײניקטע ײדישע שפראך