Literarishe bleter · 1934-01-26 · 4 (26.1.1934) · p. Seite 59

זײט 59 ליטער*רישע בלעםער נומ. 3 (506) ליגענט איבערהויפט געוװיר געװארן, אז עם איז םאראן א ײדיש אויף דער װעלט. װען ס׳איז דערשינען מײן איבערזעצונג םון אנםקים .דבוק״ (םאר 7 יאר), איז דאס ביכל דערגאנגען אין אזעלכע מקומות, װו מ׳האט םין ײדיש במעט גארנישט געוװםם. אץ דאך האט דאס בוך אזוי שטארק געװירקט, אז א יאפאנער םון טאקיא האט עם איבערגעזעצט אין יאפאניש און װי ער האט מיר שפעטער סיטגעטײלט, איז די פיעסע אויסגעםירט געװארן אין אן אמאטארן־טעאטער אין טאקיא. װיפל װאלטן מיר גע• קאנס אויפטון מיט דער הילף םון עספעראנטא פאר דער פרא• פאגזןנדע פון ײדישע קולסור, װען אין אינזערע קרײזן װאלס זיך געםונען מער פארשטענדניש פאר דער געניאלער שפרןןך סונם ײדישן ד״ר זאמענהאף: און נאך אײן באדײדונגסםולער םאקט, אן אינטערעסאנ■ טער עפיזאד אין מײן עספעיאנט־שער טעטיקײט: דער .דביק״ אין עספעראנטא איז אויך דערגאנגען צו א ױגגן קאלאניסט אין טאנגאנײקע (מיטל־אםריקע). דער דאזיקער קאלאניסט, נאכן אדורכלײענען דעם .דבוק״, האט זיך אזוי שטארק סאראינטע• רעםירט מיט דער ײדישער שפראך אז ער האט באשלאסן זיך אויסצולערנען ײדיש. הײנט באקום איך םון ה׳ װיליאמםאן אוים טאנגאנײקע ײדישע בריװ און שיק אים אלע מאל ײדישע צײטונגען און ביכער. נאטירלעך קאנען מיר, יידישע עספעראנטיסטן, נישט אויםטון דאס, װאס ם׳װערט געמאכט אין םאישידענע לענדער, װו די רעגירונג גוםא אדער אפיציעלע אינסטיטוציעס שטיצן די ליטערארישע לײםטונגען סון זײערע עסםעראנטיסטן. אבער מיט דער הילף און מיטװירקונג םון אונזערע ליטערארישע קרײזן. װאלטן מיר דאך געקאנט שאםן א באזע םאר דער דאזיקער זײער װיכטיקער קולטור־ארבעט. אונזער אמביציע דארף זײן ארויםצוגעבן א ײדישע אנטאלאגיע אין עםפעראנטא, אן אנםא• לאניע, װאס װעט קאנען געבן דעם לעזער א פארשטעלונג םון דעם װיכטיקסטן, װאס איז ביז איצט נעשאפן געװארן אין דער ײדישער ליטעראטור. אזא בוך װאלט אבער געהאט א גרויםן און סארדינטן דערםאלג. װאלטן מיר, ײדישע עספע־אנסיסטן, געהאט אן אײגענע ארגאניזאציע מיט אן אײגענעם ארגאן, גלײך מיט אלע םעלקער, װאלט אםשר דער אינטערעם אויך געװען א גרעסערער, און ס׳װאלט כאסש געװען די מעגלעכקײט אויםצוקלערן אדער בא• װוםט צו מאכן די ײדישע אײנפלוםרײכע עספעראנ• םיםטן װעגן זײער חוב לגבי דער ײדישער ליסעראטור. ליידער, זענען מיר אבער אינגאנצן אפגעזונדערט, אלס ײדן, פון דער אלװעלטלעכער עספעראנטא־ארגאניזאציע — און דאם איז, נא• טירלעך, אונזער און נאר אונזער שולד. און איבעריקנס, איז נישטא קײן שום קאנטאקט סון די עספעראנטישע ליטעראטן• ײדן מיט דער ײדישער ליטערארישער װעלט, װעלכע װײזט איבערהויפט נישט ארו ס קײן שום אינטערעס פאר עספעראנ. טא און שאצם נישם װי געהעריק אפ איר װערט אלם קולטור, םאקטאר. די ליטערארישע קרײזן פון א סך קלענערע פעלקער אין אײראפע, װי עסטלאנד, אונגארן, קאטאלאניע א. ד. גל״ װע• מענם ליטערארישע לײסטונגען שטײען בלי םפק נישט אױף דעם נױוא פון ײדישער קולטור און ליטעראטור, האבן שוין םון לאנג פארשטאנען די גרויסע װערט פון עספעראנטא און נוצן זי טאקע, װי מעגלעך, אויס. נישט נאר װערן אין די דאזיקע לענדער ארויסגעגעבן אין א גרויםער צאל ביכער פון זײערע בעסטע שרײבער און דיכטער, נאר אויך גאנצע אימפא• זאנטע אנטאלאגיעם, מוםטערהאםם באארבעט. די דאזיקע ביכער צעגײען זיך אין טויזנטער עקזעמפלארן אין גאר דער װעלט, דריגגען ארײן אין די װײטםטע װינקלען, צעטראגן דעם נאמען םונם דאזיקן םאלק, װו עס איז אפט אםילו נישט געװען בא• קאנט. װען איך האב םאראיארן פאדעפנטלעכט אין אן עספע• ראנטישער ליטערארישער צײפוננ■ א נאװעלע פונם ױנגן ײדישן נאװעליםט ש. בערלינסקי, האב איך דערהאלטן א מערקװירדיקן ברױו פון א טערקישן עספעראנטיסט. װעלכער איז צום ערשטן מאל געװויר ניװארן, אז עס איז איבערהויפט סאראן א ײדי• שע ליטעראטור. יא, ער קען א סך ײדן — האט דער דאזיקער טערק סיר נעשריבן — אבער זײ רעדן דאך אלע א צעברא• כענעם שפאניש, און א ליסעראטור האבן זײ זײער א פרימיטי• װע. אדאנק עספעראנטא איז דער דאזיקער טערקישער אינטע• ש. י. דארפזאן 1 פראג קארפאטן־דוםלאנד טעט, זענען מיר דא די צװײט־שטארקםטע מינדערהײט; בעת דער לעצטער םאלקס-צײלונג אין יאר 1931, האבן 92 סראצ. פין די קארפאטן-רוסער ײדן זיך דעקלארירט צו דער ײדישער נאציאנאליטעט. 92 פראצענט האבן אנגעקינדיקט די ײ ד י ש ע שפראך אלם מאמע־לשון: בכן, קומם אינז די דאזיקע ברירה! אויך די ײדישע ראטמענער. אינטערשטיצט םינם נאנצן לינקן םליגל, האבן בעת א זיצונג אין דער איזשקאראדער שטאט־םארװאלטונג געלײנס א דעקלאראציע, אין װעלכער עם װערט בםירוש םארלאנגט, אז לויטן מינאריטעטן־געזעץ אץ דער טשעכאסלאװאקישער רעפובליק, האט יצדע מינדערהײט, װאם באטרעםט מער װי 20 פראצענט סון דער אלגעמײנער באםעל• קערונג אין שטאט אדער דארף, דאס רעכט, אז זײער לשץ זאל װערן ארײנגענומען אלס אםיציעלע שפראך אין דער שטאט• פארװאלטיננ; נהנה זײן םין כלערלײ סלוכהשע סובסידיעס סאר שפדאכן-קאמפן אײ צו אינזער אלטן שפראכן־קאמף צװישן ײדיש און העברע• איש, איז אין דער לעצטער צײט צונעקוםיען א גאר נײער, פאר דער ברײטער ײדישער װאלט אומבאקאנטער פלאץ: דאס קארפאסן־רוסער מדינהלע, װאס ליגט װי אן אפגעשניטן גליד פונם ארוםיקן לעבן, צוזאםענגעטוליעט אין די קארפאטן׳בערג אט אין דער פארפישופטער נעסט םון חסידישן סאנאטיזם אין ואפשטארבענדיקער) מאדיארישער אסיםילאציע, האבן די דאר• שיקע הונדערט םױזנס יידישע תושבים, יידן פשוטע, ערלעכע שאלקם־עלעמענטן םונם נישט-געקינסלטן ״עמך״-טיפ, זיך א זאג געטץ אויף סראםט ײדישן מאמע־לשץ: — ער־כאן: ־ מיר װילן נישט קײן מאריארישצ קולםור אץ זענען םוחל זײער לשץ, נאר ײדיש װילן מיר; — איר הערט, פריצים םון פראגז — ײדיש, אונזער מאמע-לשון װילן מיר אלס צװײטע אםיציעלע לאנד־שפראך םאר גאנץ קארפאטן־רוסלאנד, װײל א חוץ די תםענישער מאיארי•