Literarishe bleter · 1934-01-26 · 4 (26.1.1934) · p. Seite 53

זײם 53 ליסעדארישע נלעטער ניס. 4 (7)ס5) דןןרטן - נישטא קײן סאםץס, נישטן קײן באגײסטערונג, נישס^ קײן םערספעקטי״װן און נישםא קײן גלױבן אין דער נוקונםט םין דער גאננער ארנעם און *םייו אין איר נויטװענדיקײט אין איב• טיקן מןמענם. ס׳איז אן איראניע, אבער ס׳איז ן) םאקם. אז נישט נןןר הץס קאלינין םער פאםאס םאר א ײדישער רעפובליק, װי ןןלע ײדישע קןןמוניסטן אינאיינעם, נןר די גאננע אזויגערוםענע ײד-ארבעט װערט מער געמאכט אלם א םונקניע, באשטעלט בולינ אםך טעםים םון דער פארטײ, וױ םונם דראנג סון די ײדישע מאסן ארער אלם אן אידעאל םון די ארגאנױירטע ײדישע קא• קאסוניסטן. און דעריבער שםארבן אזוי גיך אפ די ײדישע *ע• ריכםן און פאלינײ-בירקלען; דעריבער איז אזוי םארחלשט די גאנבע שול-אר״בעם, װעלכע רוקט זיך נישט פארװערםם; אין דע• ריבער םעלט נשמה, שװונג, שאסוגגס-תענוג אין דער גאבער קול- טור-ארבעמ אין סאװעט-רוםלאנד. גרוי, װאכעריק און װאקלדיק שלעפט זיך דער יידישער קולטור-װאגן אין סאװעט-רוסלאנד - און ם׳איז א װײטאק און א גרויס רח״מנות אויף יענע געבײלטע, םון אמאל םארבליבענע יחידי םגולה, װעלכע טראגן אין זײער הארבן ״אםתע ליבע בו ײדישער קולטור, אמתע באגײםטערונג םאר ײדישן נאביאנאלן שאסן. איך האב געװיס נישם םארענטםערט אלע קשיות און נישט אויסגעשעפם אלע אנגערירטע און געשטעלםע פראגן. נאך מער- איך האב נישט געעגםםערם מײנע אפאנענטן און דער עיקר זיך אלײן ״אויף בװײ גאר וױכםיקע םראגן: 1> פארװאם םארהאלם איך זיך פאזיטיװער בום ביוניזם אין דער לעבטער בײט, כאטש איך בין ני״שם געװארן קײן בױניםטז 2) פארװאם פרעדיק איך נישט קײן טעריטאריאליזם? איך זאג מיט א ביון ״פרעדיק נישט׳, װײל פיאיז קלאר, אז פרינביםיעל ״ בין איך א טעריםאריאליסם. און זענען דען בכלל צאן םאראן בײ אונז אנטי• בי אםילונישט־ טעריטאריאליםםן? אין דעם שםעקט 1אך די טראנעדיע םונם טע״ ריטאריאליזם: אלע האלטן םון אים; די זאך ועם אוים זײער םשוט און קלאר, נאר קיינער טוט גארנישט, וױיל קײנער װייסט נישט, וױ אזוי בו טון. אבער װעגן דעם און װעגן אסך אנדערע םראגן װעט מען מוזן נאיך אמאל שםועםן, וױיל דאס מאל האב איך שוין אזוי אויך גענוג אנגעשריבן. .5 .ק ם־ין *רטיקל א־ז שוץ גפװען אץ ז#ץ, װען ט׳האם זיך באזיזן אין דער .נ״עי■ *זורקםב״טונג׳* אן ןןרםיקי םזן װ. קא~ םאװפיןי טיטן נאטען .נלנוליס סון א ״דישן שר״בער׳*. לױט ז״ן אינהאלט א'ז יאם > שר״בעגץ םון איא ניװא, אז ס׳איז א״ננםלעך נישםא אױף װאט בו ענםפערן. אץ ריםיש אץ ךא אויף אזא שר״בעבץ א װארם : .דיעםםקי לעפעט׳ (לןינדערשע סלאבלערי). און אץ אםחן, װי קאן םען דריקן אט די גאנבע טילאזאםיע װענן ,קל״נבירנער־ לעכער׳, באנ״סטערוננ םאר ארבכט און אז ארבעם איז א קללה אין א ב״ם־נג, װאס ערשם בוריק םיט א אאר װאבן האט רערזעל־ בער םחבר באנריםט אין א ל״ט־ארטיקל ד• נ״ע קאלאניע, װאם רערט נעגרינדעט אין אםעריקע, ד. ד״ ער האם באנריםט ראם םארװאנדלען םון ש ט א ם י ש ע ״דישע ארבעםער אין אויערים, און זײן התםעלות איז נעװען אזױ נרויס, אז ער *ד.אם שוץ םוחל נעװען, װאם ״דישע םאביאליםטן, אי דאם נאר נאענטע חבריס םין ל״ט־ארטיקל״םחבר, נ״ען אץ דער דאזיקער אדבעט ב יזאםען םים רבנים אץ ראבאים, בירניםםן, אלנעם״נע און *ועל־ב ונדיקע אין בעירי־בױנדיקע, םיט רעדאקטארן *ון םרוםע און קל״נ* ירנערלעכע ב״םיננען אין םיט נאך א טך אנדערע קל״נבירנער פכל הםינים און טכל הםארטן. אץ אין דערזעלבעד ב״םוננ איז טאקע אריך נישם לאנג געװען א נרױםער שםחה־קא■ איבער א קל״נעי נאם־ץ, אץ װעלבער טען האם נעבראכט רעם קל״נבירגערלעכן קללה-םאקם, אז א'| די װארשטאטן *ץ ,ארם׳ לערנט זיך א םלאכה א גרויםער םראבענט קינדער *ץ ״דישן םיטלשטאנד. װאם א-ז דא אזוי די נדולה׳ ד־ קל״נבידנערלעבע שםחה? און טײן אײנענע .קלײנבידגע״לעכע׳ בא־ נײםטערוננ *ץ דעם, װאם אין םשך *ץ 19״טן יאיהונדערט זענען אויםנעװאקםן בײ ײדן נרויםע םאםן ארבעםנדיקע ־־ דאט זיך דאך אויך נעדרוקם אץ ,*אלקם*״טוננ' 1 *א־װאם איז דאם דעטאלט נישם נעווען קלײנבירנערלעכע באנײםםעריננ? אץ ורײםט רען נישם די רעדאקביע, אז די *רא*עםיאנעלע *ארײנען, װאם זענען איר נ|ןר נאענם, נעםען אן גאנץ א*ט נא־נ־שט ק״ן רעװאלוביאנע־ע םיםלען אר־ף ארײנברשטופן אץ א *אבריק עםלעכע ײדישע ארבעטער? בי װאם ראם בעםן זיך בים ײדישן *אבריקאנם אץ טאקע אץ באהעל׳ טעניש אטעל־ק בו איק װ י * ו א ״ ד ן י װאייט שיקן דאך נ־שס גםיסה םונם סןןליםישן ליגעראליזם, איז םןןרן לאנדלןןזן און שטןןןןטלןןזן כןןלק ישראל געםערלעך םון נאעיאנןןלן שטןןנדפונקט. אױ שלעכם; איז גום, איז נאך ערגער - םון נאעיןןנןןלן ןןרוםסןןרנדיק די לעעםע חדשים איגער פײלן, ליטע און לעםלןןנד״ נין איך געװען םמש דערדריקט םון דעס, װןןס מיר איז אויסגעקומען וו זען. אין פױלן םארנעמט פויליש שוין איגט ןןזא ןרם אין ײדישן טאג-סעגל#גן לענן, ןןלע קלאםן זענעןןןזוי םןןרכןןפט םונם פויליש רעדן, ןןז םםש דןןס בילד בײם זיך *ון יןןר וו יאר. װילנע, בריםק - ערטער, װו די פוילישע בןןסעל־ קערונג איז נישט זײער גרױם, זענען ןןרײנגעוויגן אין דעם אסי• םילןןויע־פראונם און םען זעם, װי שםראך-אסיםילאביפ-כװאלעם םןןויפלײון די ײדישע גןןס. נאך טרויעריקער איז די לןןגע אין לעטלאנד און ליטע - דןןרםן זענען די ו־וײ הערשנדיקע מלוכה• שפראכן נאך שװאך אויף ארײנויען די ײדישע מאסן; רוםיש איז אסגעשסארבן ־ און דאך קאן םען זיך נישט באריםפן מייס קײן דערסאלגן אין פרט םו״ן געװינען נײע םײלן םון דער ײדישער באםעלקערונג. די ײדישע םרױ און דער ײדישער אינטעליגענט- די אקסױוססע און פלײסיקססע אנשטעק־ועםראגער פונמ אסימי• לאויע־באויל - זענען געבליבן טיײ דער רוםישער טראדיניע, כאטש ארום הערס מען נישם קיין רוסיש. מען רעדט א רוסיש, אז ס׳שלאגט נום הארון; די ריפלאמירטע אינמעליגענץ אםילו איז אפגעריסן םון דער איוטיקער רוסישער ליםעראטור און איז איזאלירמ םון דער רוםישער באםעלקערונג, װעלנע איז נאר פא־ ראן אין ריגפ אדער אין קאװנא - איר ו־וסיש איז דעריוער אויך א בלאס, בלוטלאזעם רוםיש, אבער דאך הערשט דאס דא־ זיקע טױם־בלאםע לשון, און ײדיש האם די דאזיקע באסטיליע נישם גענומען. דער קולטורעלער ניװא םון די דאזיקע טײלן םון דער ײדישער באסעלקערונג אױ שטארק נעפאלן. זײענדיק דארםן, הויבט מען אן נענקען נאך דער רוםישער אסיםיגאויע, װעיכע האס דאך געםראגן םיט זיך קולטור און גײםט. אלם!וגאב דארף מען אויםזאנן דעם םוד - אין די לעםישע און ליםוױשע גימנא־ זיעס זענען שוין סאראן נישם־וױיניק ײדישע קינדער. און זײער ואל האלם אין װאקםן. די ײדישע םאלקם־שול האם געװים אין לעטלאגד געסאנם!אדײטנדיקע דערפאלגן - בערך א העלםט םון אלע ײזײשע קיגדער לערנען זיך אין שולן םיט ײדישער!ונםפר׳ ריכם־שפראך, אבער שוין עםלעכע יאר, אז דער דאזיקער םרא־ וענס בלײבם םטאביל - און ס׳באקוםם זיך װידעמ אז נאר די ארעםע קלאםן באזוכן א ײדישע שול, און די העכערע, אויך אין קולטורעלן זינען, בלײבן אויםער דפר ײדישער שול. זאל איך די אלע םאקםן םארשוױיגןז אדער זאל איך זיך מאכן בלינד און טויב און נישם זעען און נישט הערן״ װאם ארום םיר םוט זיךז זאל איך נישט םידן די דאםאקלעס־שװערד, װאס הענגם איבער דער ײדישער קולםורז זאל איך נישם אויסזאגן, אז ם׳װערם אלץ שםאלער און שםאלער דער פלאץ, או־ף װעלכן מיר האלטן זיך און אלץ ענגער און ענגער דער הימל איבער אונזז זאל איך נישט סילן די טראגעדיע םון באװוסטזײן, אז םארגן װעם זײן וױיניקער װי נעכטן, און איבערםארגן נאך וױי- ניקער און אזײ װײםער און וױיטער - םיטיעדןקוםענ־ דיקןםאג װײביקער און ארעםער!זאיזדעןדא א גרעסערער שםער ןו ארבפט, א שרפקל#נערפר אונםפרהאקן די םליגעל, וױ דאם דאױקע האבן תםיד םאר די אויגן דעם מלאךהםחבל, דעם אויםפרעםנדיקן און אײנשלינגנדיקן םלאך? איך וױים זײער גום. אז םיר האבן הײנט א םך מער, װי זיוריק םיט דרײםיק אדער םערויק יאר, אז אין םאװעט־רוסלאנד זי^סאן םאראן 160 טוױנט קינדער אין ײדישע שולן, א םך םעכ• ניקוסס, א םך ביכער װערן ארױםגעגעבן, שרײבער װאקסן װי שװאסען, סעאסערס בליען און װיסנשאםס שפראוס אסילו דארם, װאו פען האס נישם םארזײט. אבער יעדער אב״יעקם: װער באאבאכטער םוז םודה זײן, אז דאם דערגרײכםע איז דער סאק־ סיםום, װאס םען האס געקאנם אױסקװעסשן פון דער םון ס ר י ע ר אנגעזאםלסער נאויאנאלער פ נ עלר ג י ע, װפלכפ דער קאםיניזם האם באקוםען גרײםע ירושה. אין די לעוטע 15 יאר איז קײן נאויאנאלע ענערניע נישם נאר נישם בונעקוסען, נאר, סארקערם, ס׳איז ועטרענולם געװארן אםך סון דער ירישה אן גוון אגן אן זארג. און דערי*ער װאקםט גארנישם