Literarishe bleter · 1934-01-26 · 4 (26.1.1934) · p. Seite 50

ליטערארישע בלעטער נמ*. 4 ודס5> זײט 50 דיקער געדאנק - אײב ס׳זענען נ$ך סאיאן אין םןןװעט-ריםלאנד אזעלכע שארית-הםליטהדיקע צדיקים ברעכן זיך געײים אויך די הענט און קרעכצן מסתמא אויך אין באהעלטעניש, װארום אויך דארטן איז דער אסימילאציע-אפגרונט נישט פארשאטן' און האט נישט פארשלאסן זײן צעפרעסנדיקן מויל. נאד לאמיר גײן לויט א סדר און זיך פרװון ענטםערן די קריטיקעד און אפאנענטן. 11 די װיכטיקסטע טענה איז נעװים סאלגנדיקע: װוהין איז אהינגעקומען םײן סאציאלאגישע קאנצעפציע, װעלכע האט נע־ קלונגען אזוי פאזיטימ און אפטימיםטיש, װעלכע האט אונטער־ געבויט א באזע און א פונדאםענט םאר אונזער גאנצער גלות־ ארבעט, פאר דע־ גאנצער מאדערנער ײדישער מאסן־קולטור? מיין תשובה װעט זײן קלאר און אפנהארציק: סײן סאציא- לאגישע קאנצעפציע איז געװען און בליייבט ריכטיק, נאר ס׳זענען צוגעקומען גאנץ נײע פאקטארן םאציאלעיאוןנא־ ציאנאלע, װעלכע צװינגען צו קארעגיױגען און נײע אפשא- צונגיען; שנית, איז דער תוך פון מײן קאנצעפציע דאך באשםאנען אין אפשאצן די פראצעסן םון עבר אוין די רעזוליטאטן פון די דאזיקע פראצעסן פאר דער קעגנװארם. איך האב נישם געי־עדט װעגן עתידי און נישט וועגן קומענדיקע דורות. אויב םענטשן האבן געמאכט צו ברײטע און צו אפטיםיםטישע צוקונפט־אויס־ פיירן פון מיין געשיכטלעכער קאנצעפציע האבן זײ פארגעסן, אז דאס איז זייער װ י ל ן-א ר ב ע ט, יזײער ר צ וין־ב א ג ע ר און נישט מײן װיסנשאפטלעכע קאנצעפציע. לאמיר אין קורצן פארמולירן די גרונט־יסודות םון מײן קאנצעפציע. זײ באשטײען אין פאלגנדיקע פונקטן: 1> אין משך פון 19־טן יארהונדערט איז געװען בײם װעלט״יידנטום נישט קײן ירידה אידער ירידות, נאר, פארקערט, אן אלגעמײנע עליה, אדער א סך *עליות, א פיזייש-ביאלאגישע, א מאטעריעריעל-עקאנאמישע, א סאציאל־קולטורעלע און יאויך א נאציאנאלע. 2> דער קאלאסאלער װוקס פונם יידנטום, די פראפעסיאנעלע און קלאסן־דיפערענציאציע פון ײדישן פאלק, די גיעאגראפישע און סאציאלע קאנצענטראציע פון די ײדיישע מאסן האבן דעם ײדישן ארגאניזם געשטארקט, םארבן־רייכער און פאישידנארטיקער געמאכטיאון געשאפן די באזע פאר א מאדערנער װעלטלעכער מאםן-קולטור. 3> דער קאפיםאליזם, װעלכער האט דורך זײן אביעקטױוע ײירקוננ פאליטיש און קולטדרעל אקטיװירט די מאסן, זיי ארויס־ געשלעפס פון דער דארפישער און קליינשטעםלדיקער פארשלאסנ־ קײט און פארשקלאפקייט, אפגעטרײסלט פון זײ די דורות אײינגע• װארצלטע אונטערטעניקײט פאר גאט, גלח און קײזער און געשאסן די באזע םאר דער פולער סאציאלער באפרײונג סון די מאםן, האט אויך בײ יידן געװירקט אין דער זעלבער ריכטונג. 4> אלע ײדישע געזעלשאפטלעכע באװעגונגען, אויך די ציוניםטישע און טעריטאריאליסטישע, אלע קולטורעלע שםרע• מונגען, אויך די העברעיסטישע, זענען מעגלעך געװארן אדאנק די אנגעװיזענע פאזיטיװע פראצעסן אין ײדישן לעבן, אדאנק די אנגעזאמלטע כחות און פאטענצן אין פראצעם פונם דאזיקן סאציאל־קולטורעלן שטײגן, אדיאנק דער דיפערענציאציע, װעלכע האט אויסגעפורעמט באזונדערע סיזיאנאסיעס בײ באזונדערע גרופעס און קלאסן און האט געשםעיט םאר זײ פארשידענע אױםגאבעם און צילן. עד כאן מײן קאנצעפציע און נישט מער - און, אדרבא. זאל עמעצער פרװון זי אפלייקענען. איך קאן מיט א רױקן געײיםן און מיט שטאלץ באהויפטן, אז זי איז שוין אריין אין םלײש און בלוט פון אונזער דענקען און טראכסן און װערט אפילו באנוצט פון מענטשן און שטרעמונגען, װעלכע האבן זי באקעמפט נאך אײדער זי איז פארמולירם געװארן, באקעסםט, סארשטײט זיך, ניעט די פארמולע, נאר באהוייפטעם זאכן, װעיכע שליםן אוים לגםרי אזאי געדאנקן־גאנג, אזא אויפםאסונג סון אונזער נאענטן עבר. אבער..: אט דער ״אבער׳ איז זײער און זײער װיכםיק. איך האב אין מײנע ארבעםן קײנםאל נישט געלײקנט, אז די אלע אויםגערכנטע אלגעמײנע פאזיטיװע װירקונגען םונם קאפי־ אריער און נישט-ײדן - אט אזאארגאנישן סײל זאל מען ארויםרײסן, ארויסשלײדערן, תרוב ימאכן י מײן םאנטאױע איז נישט נעװען אזוי רײך. און ס׳תאט געמוזט װירקן, װי אן ערד• ציטערניש, װי דער היםל זאל פלוצים אראפפאלן אויף דער ערד. און ס׳איז גארנישט צו סאדגלײכן מיטן פאיניכטן פון דער סא׳ ציאליסטישפר אדער קאמוניסםישער באװעגונג. - די ײדישיע פאליטיק פון היטלערן איױ גאר פון אן אנדערי כאראקטער, װארםט אפ טיפפר אין מיםלאלטער און האט און װעט האבן גאר אנדערע אויםװירקונגען אין דער װעלם. נישט געיקיקט דערויף. װאס קעגן די יידן-רדיפות און יידן-נגישות איז געװען א םך מער פראטעסטן אין דער העיט, װעט היטלערס עקספערי• מעינט האבן פאר יידן א. סך,א סך שװערפרעאון ס ר א ג י ש ע ר ע פ א ל ג ן, װי זײן ארבעטער־פאליטיק פארן אר• בעטער-קלאם. און דעריבער האט עס אויף מירי געװירקט! און אט אין דעם זינען האב איך זייך איבערגעשראקן. אבער ס׳װאלט געװען לעכערלעך אוןי נאריש צו גלויבן, אז ידאס האט געװי־קט אויף מײן װפלט־אנשויוננ, אויף סײן באנעמיפן פון אונזערע פערספעקטױון אין גלות. שוין צוריק מיט צװײ יאר האב איך געשריבן אין אן ארטיקל אין ״ױןןכנשריפט׳ (1931 *נומערי 9>, אז בײ אונז הערשט .א קעלט, ײאם םארגליװפרם דאם הארץ און םארםרירט די נשמה; א מידקײט נישט פון הפנט און םיס, נאר פון הארץ און נשמה.' און דארף מען דען זײן א גאר, גאר איידל פילנדיקער מענטש, כדי צו הפרן י דעם אומרו פון די יידישע מאסן, כדי צו םילן, װי אויפגעטרײסלט און אויפגערודפרט די ײדישפ נשמה איז, װי נאפנט צום ראנד פון אפנרונט, פון נאציאנאלן אפגרונט, מיר זענען צוגפגאננען און װער קען עס פארלאנגען פיון א םאלק, װאס הענגט איבער אן אפגרונט, אז ם׳זאל זיין בײ אלע געדאנקען, דערצו בײ אלע קלארע געדאנקען'און זאל נישט פון צײט צו צײט אזוי או׳פ- שרייפן, אז אלץ זאל אויפציטערן, אז אלץ זאל מוזן שםייען בלייבן און זיך פארטראכטן, פארטראכםן און פארטיפן און נאך אמאל און װידער אםאל שטעלן די קארדינאלע, ניין די קארידינאיל- םטע, םראנע פון אונזער קיום, פון אונזער װייטערדיקן לעבן? די פילע און אז.לכע אפפערגריימע חלוצים און יונג״קאמו־ ניסטן באוױיזן געוױס, אז מען דארף נישט פארצװײפלען, אז אין די פאלקס-שפײכלפרס זפנפן נאך פאראן א סך אנגעזאמלטע פנערגיע און שאפונגס-כחות; אנער, זאל מיר ח. מ. זילבערפארב מוחל זײן, דאם איז דאך אןי אנטליענפר תירוץ - יענע צוױי לאגפרן גלויבן טאקע, און טוען טאקע, װאס זיי קאנען. אבער, װי םיר איז באקאנט, שטײט דאך דעריױילי נישט ח.*זילבער*פארב אין קיין אײנעם םון די דאזיקע לאגפרן - און איך פרעג דאך טאקע. װי שטעלן מיר זייך פאר די צוקונפט פון ײדישן פאליק, מיר, די, װאס שםײען נישט 'אין די דאזיקע צװײ לאגיפרן, װאס דאװפנפן נישט אין די בתי־םדרשיים פון מאםקװע און ירושלים? און זאל שוין דא, אין םאמע אנהויב, געזאגט װפרן - ם׳זענען פאריאן גאר א *סך ציוניסטן, טאקפ גאר, * גאר א סך, זועלכע שדאםן אוייך נישט נעכט, װעלכע זוײטיקן אויך און דארן און ברפכן'זיך דעם מוח, װײל זײ װײסן צו גוט, אז פאלפסטינע איז קלײן און ארעם, אז פאלעסטינע איז באזפצט פון א פאלק, װאס װאקסט שנעל אין צאל און װאכט גיך אויף נאציאנאל,* אז דאס דאזיקע אויפװאכנדיקע פאלעסטינע־סאלק שטיצטיזיך אויף צענדלייקער מיליאנען ברודער אין די נאר' נאענטע שכנותדיקע לפנדער און איז געשטיצט םון די דאזיקע קרובים־שכנים. און ם׳זפנען גפוױם םאראן נישט װײניק ציוניסטן, װעלכפ סילן זײער גוט, װאס ס׳באדײם דפר איבעררײם מיט דער פאלקס־קולטור און םיט דפר פאלקם־שפראך און װאם װײםן װאם פאר א תהום־ ברוך זײ מאכן אין דער יידישער געשיכטע מיט דעם שפרונג אויף צוריק מיט מער םון א פאר מויזנט יאר. און די אלפ זענען צױניסטן מער םון יאוש איין גלות און אין זײנע שעפע• רישע מעגלפכקײטן, וױ פון אמונה אין נאולת־ישראל דורך פא־ לעסםינע און אין קולטור-אויםלעבונג דורך העברעיש. און אויב ס׳זענען נאך פאראן ײדישפ קאמוניסטן, װאם זענען פעיק זיך צו פארטראכטן אויםן צוקונפט-גורל פון ױיער פאלק, װאם זענען נישט אינגאנצן אויםגעטרוקנט געװארן אין דער פארטײ־פאפוגאיערײ און ס׳בליצט אין זײ אויף אן אײגענער געםיל און א זעלבשטענ־