Literarishe bleter · 1934-01-19 · 3 (19.1.1934) · p. Seite 34

ליטער&רישע בלעטער נומ. 3 (506) זײט 34 ^^עקס^נרער גר$נ$ר מ״ן קומען איצט ק ■■ ן פוידן (דעדע גער&^סן אױף דעד סרננסטיקןןנפטרטנץ ארן װ$רשע) .אטעלא׳, ״קין׳, ןןדער ,הןןסליא, מיר לעבן׳, דעם גאנען רע״ טערטואר, װאס איך הןןב געשפילט צענדליקער און הו״דערטער מאל אין בערלין. אלם שוישעילער װאלט איך דןןן נישם געהאט קײן ריזיקע. אבער דאם איז איבט נישט מײן ןןמביביע און אוים• גאבע צו קומען צו אײך בלויז אלם שוישפמער. איך טרעט דן אויף אין א נײ שטיק, אין א שטיק, װןןס נישט נאר דער טינט איז פון דעם נאך נישט אויסגעטרוקנט, נאר אויך דאס בלוט םון די קרבנות, פון װעיכע עם איז געשריבן, איז נאךי נישט םאר• קילט. דער מחבר פון דעם שםיק ,די געלע לאטע׳ איז סרידריך װאלף, װאם האט ביזאהער נישט געקענט געבן זײן נאמען אויף דער פיעסע, ווײל זײן פאמיליע האט נאך געװוינט אין דײטקן־ לאנד. אין דעם שטיק װערט געשילדערט א פראםעםאר, א ײד, װאם איז געװען אין קריג, נעמײנט ביזאהער, אז ער איז אין דייטשלאנד אײנגעװארצלט, און אז ער איז אין לאנד באטײליקט וױ א נלײכער. דערי ארבעםער, װאם װערט דארט, אין יאנד, גע• פײניקט, זאגט אין דער פיעסע: .איר, ײדןי זענט אין א בע, סערער לי.גע. אײך אז מען שלאנט, טום עס װיי די ײדן אין אנדערע לענדער, און זײ שרײעןיאון סיר װערן דא דערשטיקט, און קײנער רופט זיך נישט אפ:' די דראמע איז געשריבן דורך אן עכטן דײטש, װאס היטלער האט אײסגעפונען, אז ז״ן באבע• איז, א םברא, געװען א ײדישע.״ איך האב ליב... געהאט דײטשלאנד. דאם איצטיקע היטלע• ריסטישע דײטשלאנד איז נישט דאם אמתעי דײטשלאנד, איצט האט די אונםערװעלט נענומען רעגירן מיטן לאנד און פאלק. מײן לעגיטימאציע איז נישט בלויז שוישפילער, נאר א יך געזעלשאפםלעכער מענטש, װאם װייסט די אלע שװעריקייטן, װאם ליגן אויפן װעג פונם ערנםטן ײדישן טעאטער אין ךער איצטי־ קער צײט. איך קום נישט אהער צו כאפן דא א פאר דאלארן, אפ• שפילן, און אװעק פון דאנעט. איךגיב אײךדאםירעכט שפעטער דערמאנען מיר מײנע איצטיקע רייד, אייב איך װעל םארלירן דעם ויועג, װאס איך צײכן דא סאר אײך, אדער איך װעל ארויף אויפן װעג פון שונד. איר קענט מיר דערינאך אלץ דערמאנען, און מאנען בײ מיר רעכענונג. איך װאלט געיװען אין דער לאגע, װי א 'סג-יאריקער װאלט געשריבן ציי זיך אליין דעם שפעטער 50-יאריקן א ברױו, איון דער 50-יאריקער לײענט דערנאך אט דעם ברױו און ער זעט, צי ער איז טרײ געבליבן דעם אלעם, װאס ער, דער דרײםיק־יאריקער, האט אמאל פאר זיך גוםא אנגעצײכנט. און װאס נאך: איך פארלאנג נישט פון אײך קײן נלויבן, סתם גלויבן אין מיר. איך װיל םון אײך נישט קײן קרעדיט. װאס איך םארלאנג - זאכלעכע שטעלונג צו מײן צוקונםטיקער ארבעיט, צו מײנע אויםםירו״גען. א ך וױל םון פראדוקטיװע ארבעט אין דער םארװאלאזטער ײדישער טעאטער־װעלט. איך װיל םרובירן לײגן ציגיל צו א גרויםארטיקן בנין. םאר מיר איז טעאטער - א מאראלישער אנשטאלט. טעאטער האט קאלאםאלע מעגלעכקײמן און האט אויך קאלאםאלע התחייבותן. נישט 'אומזיםט װערם געשענקט איזוי םיל אײפימערקזאסקײט און איבעט אין ראטנפארבאנד דעם טעאטער; אויך דאס פאשיסטישע ה טלערישע דײטשלאנד טראכט פסדר װעגן דעם טעאטער. טעאטער איז א נאר-װיכטיקע אינםט טוציע, און מען מוז דעם טעאטער אײפריכטן יאײך בײ אונז. אין דער קירכע גײט םען אוים מורא, מען גײט אהין תײל מען מוז, אין טעאטער אבער גײט מען װײל מען װ י ל. װען דער מאסן־צו־ שויער גײט אהײם םון א שלעכטן טעאטער, דאן טראכט ער םאר זיך: ער האט געגעבן אסאל זײן שכן מיט א מעםער אין זײם, אויסגעהאקט אים די צײן, אדער אפנעטון מיאוםע זאכן - האם ער דאך דאס זעלבע געזען בארעכיםיקן אינם שלעכטן טעאטער: אבער םון א גוטער, ערנםטער םארשטעלונג גײט ער אװעק א םארטראכטער. אונטער דעם רושם יםון דעם גוטן, הערלעכן, װאס ער האם דארט געזען, האט ער חרטה אױף דאס אומװירדיקע, װאס ער טוט אין לענן. עס איז צו־א־פראסםער משל, אנער אן איך האף אין איך בין איבערצײגט, אז מײן צונויסטרעפן זיך דאס ערשטע מאל מיס אײך איז מער װי א געװײנלעכע פרעסע־קאנפערענץ, װאם דארף ברענגען מיט זיך א פאר סרעסע־ נאטיצן. איך געפין פאיר נויטיק זיך אדורכצורעדן מיטי אײך בריי• טער און אפענער, װײל איך בין געקוסען אהער מיט גרויםע אויפגאבן. איך האב זיך נישט אומגעקערט צוריק צו ײדן, דער• פאר װײל היטלער האט מיר דערמאנט אן מײן געהעריקײט צו ײדן. איך בין מיט ײדין און מיט דער גײםטיקער ײד. װעלט די גאנצע צײט ענג געבונדן. איך בין דא שוין געװען מיט א דרײ יאר צוריק. פאראן דא אויך צװישן אײך אײניקע חברים, װאס קעניען מיך גוט פון יארן פריער. איך בין קײנמאל פון ײדן נישט אװעק, און דעריבער דאיף איך איצט צו־יק ניישט קומען. די גאנצע צײט פון מײן לעבן אין בערלין, האב איך נעהאט קאנטאקט מיט דער ײדישער גײסטיקײט און נאכנעפאלגט נאך אלץ, ויואס עס טוט זיך אין דער יידישער קולטור-װעלט. איך סוז אייך זאגן: איך האב באםראכט דײטשלאנ־־, װי יעדער יינגעי פארשיער, װאס פלעגט אהין קוסען צו לערנען זיך. עם איז געװעןיפאר מיר יאן אוניװערזיטעט. װו עס האט געלוינט זיך צו לערנען. איך בין דארט פארבליבן א לאנגע צײט, אבער איך האב געזוכט און סארזוכס נישט איין מאל צו שפילן יידיש טעאטער. איך האב אמאל נאך אין מיינע גאר-יונגע יארן געשפילט דעם גארדין־ריע־ פערטואר, אין אשס ״מייטן שטראםי', אין פינםקים ״פאמיליע צבי׳. אויך איצט, נאך דער היטלערישער איבערקערעניש, האב איך געהאט די מענלעכקײט צו שפילן װייטער אין דייטשן טיע־ אטער, אבער עס האט מיך געצויגן אה׳גר, קײן װארשע. םארנדיק אהער, בין איך פאירפארן קײן װין. דארטן בין איך איןי דעם ערשטן טאג איינגעלאדן געװארן צו שפילן, און געשפילט דארט א פאר חדשים מיט מאיםי, און אנדערע איך האב געהאט איײנ־ לאדונגען קיין פראג, געקענט מאכן א װעלט־רײזע מיט יעסנערן, מיין רעזשיםער און דירעקסאר פון די דײטשע שטאטם-טעאטערן. איך בארים זיך דא נישט פאר אײך. איך װיל זײן אפן. איך קום נישט צו אײך און צום ײדישן טעאטער אויף דער יעל־ טער מיט א ליסע-קאפ, אן צײן און מיט ציטערנדיקע קניען. דעריבער, אויב עס װעט מיר געלונגען דא צו בויען און צו שאפן עפעם רעכטס, - װעל איך בלײבן און שיאפן, אויב נישט - װעל איך אװעק צוריק. איך האב װו צו גײן צוריק. איך קום צו אײך אן קײן שום פרעטענזיעס און אן קײן שום טענות. איך בין אויך דא קיי-עם נישט שולדיק. איך בין נישט נאר ארסיסמ, איך בין אויך מענטש. טעאטער בײ מיר איז נישט בלויז טעאטער. טעאטער איז דער לעצטער אוים• װוקס אײף א בוים מיט שטאם, מיט צװײגן. װען ד>.ס גאנצע עקאנאמי׳״ע לעבן איז דא אויף געהאקטע צרות, איז ממילא אויך טעאטיער דא אין א שװעירער, אומנארמאלער לאגע. ס׳איז נישט מײן אויפגאבע דא צו קריט־קירן דעם איצטיקן יידישן טעאטער, אבער מען דארף נישט צוגײן מיט קרעכצן, מים זיפצן. איך בין געקומען מימ הייסן װילן צו בויען אין װארשע א גוטן יידישן טעאטער. אין װארשע, װו ס׳איז דא דאס בעסטע פובליקום. איך קען דעם ײדישן םעאטער אין אמעריקע, - דארט שפילט מען דאס רוב פאר אן עלטערן עולם, װאס געדענקט דאס יידישע לעבן און יידיש פון די יונגע יארן. קײן יוגנט איז דאריט, אינם ײדישן טעאטער כמעט נישטא. און דא, אין װארשע, האב איך געטראפן א באגייםטערטע יוגנט. מיר, די פערציק־יאריקע - דער דור,'װאס קען זעלבסשטענדיק שאפן, דארף און קען און מוז געבן דעים יונגן דור. דאס איז אונזער מאראלישע סליכט. פונקט װי םיר, אין אונזערע יוגנט־יארן האבן גענומען פון דעם דאמאלסדיקן עלםערן דור, פון די דיאמאלסדיקע פערציק-יאריקע. םאר אזא באגייסטערטע יוגנט לוינט זיך צו ארבעטן. מיר זענען פארפליכמעט צו.געבן איר ערנסטע אויםםירונגען. קומענדיק אהער, װאלט איך זײער לײכט געקענט שפילן