Literarishe bleter · 1934-01-12 · 2 (12.1.1934) · p. Seite 25

1 זײט 25 ליטערןמ־ישע נלעסער נימ. 2 (505) יי ן ע ײ ם־ױ ײ ט יי ה ז געװען (אין דער *ײט םין .כזןליזןסםרע׳-גאנג אין .אלבאםרןם׳- סלי׳) םןונעךטרעבער, װןןם הןןט מיט זיך ארײננעריסן אינם חרובן געבײ סון ײדישן לעבן און געשטורעםם האםענונג, אנ. געזאגט נײע װירקלעכקײט, מעג זײן אויסגעטרויפטע דעיװײל. דאכם זיך; מער װי בײ װעמען עם איז אין דער ײדישער ליריק, װןןס הןם געבײכנט בלוטיק דעם תוהו ובוהו, הןזט ברןן- דערזןן *ום בולטםטן געברןןכט בום אויםדרוק יענע (.יענע׳, װןןס איז נאך נישט אװעק אינגאנבן) עסןןכע. אין דעם זין איז ברןןדערזןןן דער לעבעדיקער דןוקומענט םון ברענענדיקן פרא• טעסט סון א בײט, װאס הןןט זיך געבןןדן אין בלוט און געקװיקיט זיך אין מןןרד״אקטן. אײניקע בוסעליקע ביםאםן: .א, װען איך קען, אץ *ארן אין ענויס״כרען, א װעלם םארםםען םים םיין ח״יטיק-םם׳. אדער; ,זאל װיינען דעד, װאם האט אץ הארץ אן אוצד םדעין, װער ס׳םרויםט םיט טרעדן כלויז די שקר־סעלק *י *עשםערן ז *, איך, איך האב אץ ה*ר*ן איצם א קרלה-עראנר, א שםילן סלעננלענדיקן שםייבל־גאל! איר ועס, איך האב די גרינפ שםייבעלעך א םך, איר זעט — איך לאך. איך האב אין זיך די שנאה טץ א גאנען לאנד׳! אין זײן סארבװײסלונג, וױ אין זײן פראטעסט, איז ברןן. דערז$ן געװען (און איז איבם אװדאי און אװדאי) םארקאםטיש, נר אירןןניזירט, ער שמײכלט מיט גןןל, דיםקרעט, אבער די זארםע *ײנער זעען ױך ארויס. ..״נארנישם, אסור, איז דאך *ארנעקיטען, היםלען האבן זיך א האר נישט אוטנעענדערט, נישט נעביטן'. גאט האם אויך נישנו טץ זיין נאםען־לעםםערונג געליםן. די בני־אדם האבן אויך נאך ם ע נ ט ש ל ע ך איגעשניטן׳! אדער; ״ ,טאר װעםענם װענן לוינט זיך אויטבידעקן? טאר נאטז װער איז נאטז געשטארבן? *י ער לעבט אין םיינע שדעקן?-־־־־ ם׳האט נארנישט נישט טאסירט! איז נישט נעםאבט קיין װעין. ם׳האם קיינער רךנעם נישט טארטירטי. (דארטו נישט בלויז די װײטיקן סון דער צײט סארכאפן דעם דיכטערס םוזע; נישט בלויז פראטעםט, כעם, איז דער קעגנ־ שטאנד םון זײן שאםונג. פאלעםע, סארב, לײװנט און פענזל זענען אים שטענדיק אונטער רער האנט און ער מאלט און בײכנט מים פזרנות (אין לעבעדיקן װןןרם, אין שסרודלענדיקער םארב און םעלאדישער מוזיקאלישקײטו םיל בילדער און געשטאלטן אין עכט״ברןדערזא ישן סטיל: שארף, פרעביעז און רעליעף. ,פאננא ױםטינא׳, למשל, איז א שעדעװר סון בילדערישקײט, םון מוזי־ קאלישקײט, סון פאעטישער ארכיטעקטןןניק. בראדערזןןן דער םאדערניסט, דער ײדישיסט, װןוס האט געבויט און קולטױוירט ױנג״ײדיש, הןןט נישט נןןר נישט אוים־ געסיטן אין סןןרם און אין אינהאלם דןןם קלאסישע, נןןר איז אין זײן אײגנטימלעכער פשטות נישט סארבײגעגאנגען דןןם עפישע: ,די שול םון דער גילדענער רויזע׳, .שיחת חילון׳ א. א. װ. םאר דער ברןןדערזןןנישער כאראקטעריםטיק םןןר נישט סארשװיגן װערן נישט בלױז ױין אוםמיםלבארער נוסח, זײן םןןרם״ און װןרט״קונסט, זײן עכטער סןזטןןס און איבערבײגנדיקע ביל״ דערישקײם, נןןר אויך זײן װעלט״באנעם. בראדערזןןן איז, אויב מ׳קען אזוי זןןגן, א שטיק ײדיש-מענםשלעכער רעװןןלט. םון ברןדערזןנם פערז, סון ברןןדערזןןנם דראמןןלעטקע, געדיכטעטע סןרשטעלונג שפארט עס מיט אויםברויז, מיט האםענונג אויף א ליכטיקן מןןרגן, װאס נענםערט זיך. ס׳רוב עםודים זײנע אטעמען םיט וױראנערישקײט. בראדערזאן איז - באנאל זיך אויםגע״ דריקט - דער םרובאדור סון סאלקם־װילן, םון טרײם סון די מאסן. 'וסף טזרק# /?•$>רזש פדאדעדךאז א משה ברא־ דערזןןנס פרבוף, - װי קען מען עם באבײכענעןז סארביק, רײך און שימערירנדיק אין איע ױינע פא־ עםישע נױאנםן, איז אים נישט לײכט אנבופאקן אויף זײן שליאך. םײדן ם׳זאלן זיך אונסעררוקן םענ״ לעכקײטן ב ר א־ דערזאנען, ער זאל אלײן זײן אומשסאנד בורע• ססאװרירן דעם בנין, װאס ער האט אויםינעבוים בסשך םון זײן קינסטלערישן ז ײ ן. ס׳הײסט-א ואמלמג סון ױינע װערק װאלט געגעבן די ריכםיקסםע מאסקע בראדערזאנס - די םון ױין בראשית און די איבטיקע, די נײע - בראלערזאן איז איבט אומבאדיננט א נײער, אן אנדערערער! - די אויסקריסםאליזירםע. און אז שױן יא יובל - און 20 יאר איז סוף־כל״סוף אוא מרחק םון בײמ, װאם שטעקט אײך אן מיטן ערנסט, מיט װעלק דער ױבילײ״םײער םולם אן בראדערזאנען נוםא, - װעלן מיר דעריבער פרוװן פונאנדערקלײבן זיך אין דעס פאעסישן רעםעניש: בראדערזאן. דעסינירן בראדערזאנם קינסםלערישע פערזענלעכקײט װאלם מען קענען םים די עקסםרעם־באגריםן םון ליבע און האס. די *וױי געםיל״עלעםענטן דאמינירן אפס אין זײן פאעזיע. בראדערזאן קען נישט זײן לעבלעך, בוגעװארעםט. בראדערזאן איז אן אק- סױוע נאטור, דעריבער: כולו אויםדרוק, אימפולסיװ, םעמפערא־ מענטםול. דערםון דעם דיכםערם םולבלוםיקע םאלקסטיםלעכקײט, װאם גײט כסעם שםענדיק געפארט מיט ברענענדיקער געדאנק- לעכקײט, םיס סיםבאליש״אקבענםירנדיקן בילד, םיםן דידאקםישן. און דאם איז בראדערזאנס אײגנםימלעכע מאסקע, זײנע הויפם- אײגנשאםטך װאם שםײען שטענדיק בו דינםט זײן איגטויביע װי זײן אינםעלעקם י- זײן גאנבע בראדערזאנישע אריגינאליטעט. נראדערזאן װערם באבײכנט, בעיקר, װי א םארם״דיכםער און װי א װירטואז םון װארט. בײ בראדערזאנען דעם כםדר״ װאקסנדיקן פאעס שטײגט נאך אלץ די גבורה, ״ אין וועלכער עס נױטיקט ױך א פרוכטבאר״שעפערישע פערזענלעכקײט. ריכטיק, ער איז א םארם״מײםטער, בראדערזאן, א װירטואז, אבער דאס איז נישט די אונםערשטע שורה פון בראדערזאנם װערק; ברא״ דערואנם ליד איז נישם בלויז קלינגענדיקער םערז, גראביעז״ חנדלענדיקער ריטם און געראטענער גראם-. ױין ליד איז געםו־ רעסםע בילדלעכקײט און געשטאלםעטער געדאנק, דורכגעשפינט םיט נעמיט - װײטיק אדער ליבשאפם, האס אדער *ערטלעכקײט. אנטקעגן דער דורכשניטלעכער אזוי״זיך םאעםערײ, אין די פערזעגלעכקײט בראדערזאן אין דער ײדישער ליריק דעי אויס״ דריק פון אימפעס און םאדביטערונג, װאס איז םיט קראםם - זײן קראםס! - דורכגעטראגן געװארן אין דער ײדישער דיכםונג סאר די יעבטע *װײ בענדליק יאר, װאס האבן ױך געבײכנט - יאר גאך יאר - מים בלוטיקע שליאדן סון אומקום און יאוש. געבן םארקיש, שװארבמאן א. א״ װאס האבן געזונגען סק אומקוס אויף די בלוטיקע װעגן פון מלחמה און שענדונג, איז בראדערזאן