Literarishe bleter · 1934-01-12 · 2 (12.1.1934) · p. Seite 23

זײט 23 ליטזט־ארישע נלזנסער נום. 2 מס5) כםדר געברענט, הןןגן גורם נעווען, אז ער הןןט אפםמןזל זיך פןןרלוירן אין די רןןםינירסטע סןןרמען און אםטמאל - אויך אויפן חשבון םוגם אינהןןלט. ןןבער מ׳קאן דערפאר *ו אים קײן טענוה נישט הןןבן. דןן קומט עםעס װאס,' װןןס פ0רלאנגמ גןןר אן ןןנ־ דער בוגןןנג. אין זיין גןןנבן םהות איז בראיערזאן קודם־כל עםעקטסול. טעאטראלישקײט - אין בעסטן און' טיםסטן זין םון װןןרט, - דןןס איז די אײגנםלעכע דעםיניציע םון בראדערזןןנען. כ׳װייס נישט פון קײן קינסטלער, װןןס זאל זײן אזוי קןןנסע־ קװענט װי בראדערזןןן. ןןזוי איז ער אין זיין ליניע, ןןזוי אויך אין זיין םארם.' אויף קײן איין מינוט טרעט נישט ןןם דער םענטש םונ״ם קינםטלער. ביידע ןןט די עלעמענמן, װעלכע גײען זיך ע׳־פי־רוב פןןנאנדער און זענען ןןםט א טרןןגעדיע סןןר דעם קינסטלער, - זענען בײ ברןןדערזאנען בינויםגעװאקסן, וזײל בײ• דע שעםן זײ חױת פון אײן קװאלי אויםגעװןןקםן אײף די רוסי־ שע קלןןםישע דיכטער און אויף דער רןןמאנטיק סון בלאקן, האט ברןןדערזןןן ןןנגעהויבן םון ליריק. - װעגן דעם, װןןס ברןןדערזאן איז פןןר דער יידישער שפרןןך, װיםיל ער הןןט ארײנגעבוןןכט איויםריכטיקע שײנקײט און רײכ• קײם - דאם װעט די ײדישע םילןןלןןגיע און קריםיק אפשןןבן.- עטלעכע בענדער ליריק מיט די װונדערשיינע .גרויע 'םאנעטן׳- דאם זענען מײסטערשטיק סון דיכטונג. די פראכטסולע ״קינדער• מעשהלעך און די לידער, װאס זענען אלע איבערגעזעבט אויף מוזיק. אבער דער ברויזנדיקער קינסטלערישער טעמפעראמענט פון בראדערזאן האט נישט געקענט געםינען קײן אויסנאננ אםילו אין דער םאמע-בעזונגענער ליריק. די אויגן םונם דיכטער האבן געזען מער װי נעװײנלעכע אויגן, און דאס הארץ האט געםי״לט אויך פאר די אלע, וזאס םילן נישט. בראדערזאן האט ניעט גע• קאנט בלײבן גלײכנילטיק אויף דאס שלעיכטס און ביניזם, װאם הערשם אומבאשטראםט. םון בײט בו בייט האט זיך בײ אים ארויםגעריםן דער גיעשרײ םון פראטעםט און בונט. אבער ס׳איז געבליבן הענגען אומבאהאלםן אין דער לוסםן און געסאלן אראפ מיט א טויבן קרעבץ אוןי נישט געםונען קײן אפקלאנג. אבער דאם האם אויף אים נישט געוױרקט. ער האם אנגעהויבן בוי זוכן א טריבונע, םון ײעלכער זיין שטימע זאל מיוזן דערגײן בום מענטשנס אויער. אויב נישס אלע לײענען לידער, װעלן דאך די בונטע מעאםראלע סארשטעלונגען דורכברפכן די װענט פון טעאםער-גלײכגילטיקײט,'- האם ער בײ זיך באשלאסן. לכתחילה האט ער גפזוכט אן אויםװענ אין אבםטראקטער ליטערארישעי שאפונג, - ער האם גפשריבן קליינע לירישע דראמען, - עפעס אויסן גרענעץ בװיישן סאעזיע און דראםאטורגיע. .א שנײ געבײ• רענע מאדאס׳, - האט ער גפרוםן זײן געליבטע םיט א םאר• בװײסלטער שטימע ם<ן דעם בלויען פאעט. אבער דער שנײ-גפ• װירבל האט םאנאנדערגעבלאזן זײן זיינגענדיקע בקשה, און די געליבטע איז אומגעקומען אין נעפל און געלאזט נאך זיך שםערן• סארםראכטקײט און אומעט. דאך איז דער סאעס ארוים אויף א נײעם, וױיניקער-שםרויכלענדיקן װעג - אגגעשםעלט דעם אויער און דערהפרט דאם קלינגענדיקע קלאפן םונם .רויטן רײםער׳. עי האט זיך געלאזט נאך אים, םארגעםנדיק אלץ. אבער אויך אט דאס לויםן האט נישט באסרידיקט ױין הארץ. פר האט וױי• טפר געזוכט װונדערבארע פאםירונגען - וױ דער װונדפרינדיקער ריטער םונם טרויפריקן געשטאלט. ער האט אן אויםהער געזוכט, ביז לםוף ם׳האט אים םונװײטן גענוםען שימערירן דאס םילםאר• ביקע און געגיארטע װארט - טעאטער. דער אײנגעבױרענער אינםטינקט און דער שאיפערישער וױלן האט אנגעהויבן אין אים םאנאנדערװאקסן אלץ-שטארקער און מעכטיקער, ביז לסוף ס׳האט אין אים סארשטעלט אלדאס איבעריקע. טעאטער איז געװארן סאר אים אבסאלוטע נויםװענדיקײט, קאטעגארישער אימפעראטיזז. די קלינגענדיקע בראסלפטן זענען אלײן אראפגעסאלן סון זײנע הפנם, די טעאטראלע רינגען האבן ױך אװעקגעקײקלט בײם ליכמ םון דער אמתער ראמפע. בראדערזאן האט געגארס נאך דעי אמתער םעאטראלער וױרקלפכקייט. דאם װאירט טעאטער איז געװארן בײ אים קערםער. ער האט אנגעבויגן אלע זײנע פוחות םון גײיסט און אין אײן ליניע, װאס פר איז געװען שארף וױ א סײל אין איר לויםן. די גאנבע װעלט איז בײ אים פארװאנדלט נעװארן אין א סטארט טעאםער. ער האט באוװסטזיניק געשטרעבט בו״שאסן זײן אייגענעם סעאסראלן סטיל, ער האט געםרוימט װעגן א רעםער־ טואר-אײנהײטלפכער ליניע, װעגן א הויכער מדרגה םון שפיל, בוםרידן, װען איך האב באםערקט *ײ אײנעם םון די טישלעך זיצן דעם אינדיאנער, װי איך האב אים אנגערוםן אין מײן געדאנק. ער איז געװען אין דער געזעלשאסט סון א טומלדיקער גרופע, - משםעות - די ארטיקע *אהעםע. אײנער םון אונזערפ לאדזשער באקאנטע האט באםערקם מײן סאראינטערעסירונג און דערקלערט פיר, אז עם איז א גרופע קינסםלער, װאס רוםם זיך .יינג ײדיש׳, - א ק־ײז םון ײדישן שםורם און דראנג. און דער .אינדיאנער׳ איז דער דיכזזער משה בראדפרזאן - אײנער םון די איניביאםארן םון דער גרופע. אין עטלעכע פינום ארום זענען םיר געזעסן אלע בײ אײן טיש, און די באקאנשאםט איז געשלאםן געװארן. בו םײן גרויס באװונדערונג און נאך גרעםערער םרײד האט דער עקזאטישער דיכטער גערעדט רוסיש סיט אן עכס־פאסקװער אויסשסראך. געיויס איז געװען עפעס טעאטראלישס אין זײן גאנבן אױסזען, אבער די טעאטראלישקײם האט נישס אויםגערײבט. עס האט אויסגעזען בו זײן נאטירלעך. אלץ, װאס ער האט געםון און גערעדט, איז געװען הארםאניש און געװעקט בוםרױ. אױף אײן האנם - געדענק איך - האם ער געםראגן א שװערע גאלדענע קײט, אויף דער אנדערער - א ברײטן, םלאכן בראסלעם, יאויף די םינגער - אוים־ טערלישע גרויםע רינגען, און אין שניפס - א ריזיקע קמיע. בײ אן אנדערן װאלס עס געוזען אן אוםדערטרעגלעכע פאזע. אבער דא האט עם נישט געװונדערט. ם׳איז געװען אזוי נאטירלפךי װי װפן עםעץ לאכם און װײזם דערבײ ױינע שײנפ בײן. די ערשסע װערטפר, םיס װעלכע ער האט זיך געװענדט בו מיר, זענען אםשר געװען אביםל סאעםישיאון אזיםגערעכנט אויף עםפקם. אבער אזוי וױ איך האב עס אױםבענוסען פשוט, איז דער שמועס גלײך געװארן הארציק און אינםים. מיר זענען גלײך אריבער אױף .דו׳, און דאס איז געװען די אײנםאכע םארם סון פארשטענדיקונג. ער איז א ײדישער פאעט. ער האס אנגע־ הויבן בו שרײבן רוסיש. די נאענטע םרײנט, װאס ער האט איבערגעלאזט אין רוסלאנד, האבן אים גערוםן מיט א נאמען, װאם דא אין סוילן װײסם קײנער נישט, און פר װיל איך זאל אים רוםן מיט אט דעם נאםפן. דאיט אין זאל האט פר געהערט מײן יעדן װארם. א שאד, װאם אויך אנדפרפ האבן געהערט: בו־גום פאר אלע ׳. - דאס איז געװען זײן מײנונג װעגן מײנע לידער. - פר האט גפירעדט שטיל און דורכדרינגנד. מעגלעך, אויך אויסגערעכנט אויף עםעקט. אבפר דאם, װאם ער האט גערעדט, איז געװען אזוי מענםשלעך' אז ם׳האם קײן רײד נישט געקאנט זיין װעגן פאזע. װפן בראדערזאן האט םיך דערנאך באגלײט בו דער באן, האבן מיר זיך געזפגנט װי הארביקע גוטע םריינט. דאם איז געװען מיט 15 יאר בוריק. בראדערזאן איז דאן נעװפן א יוננער, פרשט באקאנט־געװארענער דיכטער. איבט םייערם די ײדישע ליםעראריש־קינסטלפרישפ װפלט דעם 20 יאריקן ױבילײ םון בראדערזאנס שאםן. װאס שײך מיר - קאן איך זיך סארשסעלן בראדערזאנען אין װעלכער ס׳איז סיטואביע, אבער נישט אין דער ראלע םון א ױבילאר. עפעס םאדנע קלײדם אים נישט אט די פאםפעזע ראלע, ם׳איז נישט זײן אמפלוא. כ׳געדענק םארשידענע 'פעריאדן אין בראדערזאנס לפבן - יארן סון גרויסן שאםערישן אויםשוװנג און' יארן - װײניקער פראדוקטיװפ, - אבער אין קײן שום בײט איז ברא־ דערזאן נישט״ געויען קײן מפלה־גרה. קײנמאל האט זײן שםימע :ישט געקלונגען םאלש, קײנמאל איז ער נישם גפװען באנאל. אםשר נישט אלע טעג סון ״זײן לעבן זענען םול גפװען םיט שאםערישן ברען, אםשר זענען אויך געװען מאמענטן סון מידקײם און אפאםיע און אויך - םון יאוש און םארבװײםלונג, - אבער ס׳איז נישט געװען קײן אײן מינוט, װען בראדערזאן האם אויס־ גפהערט בו זײן קינסטלער, קײן אײן מינוט, װען ער האם אויס־ געהערם בו גלויבן אין דער רײנקײם און אין דער אײדלקײט סון גייסט. בראדערזאן איז געקוםען אין דער ײדישער דיכטונג מיט די טראדיביעס םון אייראפעישפר קולםור און דעריבער האט ער גלײך סון אנהויב געבויגן בו זיך די אויסמערקזאםקײט. מעגלעך, אז זײן רום איז איס בו־לײכט אנגעקומען. אבפר ם׳איז קײן װונדער נישט. פר האט דא אין פוילן נישט באגעגנט אויף זיין שאםפרישן װעג קייןי װידערשטאנד. די געװאלדיקע לייכטקײם סון זײן שרייבן און דער אינעװײניקסשער םייער, אין װעלכן ער האט