Literarishe bleter · 1934-01-12 · 2 (12.1.1934) · p. Seite 22

ליטערמרישע בלעסער גוס. נ (505) זײט 22 עם :ז איך םו קודם־כל - ז י ך און םןגר זיך, און אויב די ב&־ שײדענע ארבעט מײנע האם, אדער קאן האבן ןן גוםן וױדער־ קלאנג, איז הרי טוב. איך בין זיך םודה: אן ענוןיסט בין איך - קודם־כל און ראשית חכמה מוז מײן ארבעט און מי מיר נוםא געפעלן. איך מוז גלויבן אין דער ארבעט, װאם איז דער תוכן און די פארם פון מײן לעבן און אויםלעבן זיך.' עלעהײ אין דער ײדישער קונםט בכלל (חוצן טעאטערו האט עס פאסירט, אז מיר, די פראדוצענטן, װעלכע קאנען גענומען װערן אין באטראכט, זענען אפט וױיס גאר וױיט םארנס פונם קאנסומענט, איז דאך דער דאזיקער קאנסומענט איז דעם גאם די נשמה שולדיק. מיט דער קונסם אונזערער האס עס פאסירס דאס זעלבע, װי מיט נאך א םך סתירות םון אונזער יידישער עקזיםטענץ. דאכט זיך, מ׳דארף זי נישט, דאכט זיך מ׳װיל זי נישט, <און, אז מ׳װיל קײן ײדן בכלל נישם האבןז...) דאכם זיך, זי איז גאר לחלוטין אומדאנקבאר, און דאך - ,נא דיר ,ײדישער ראציאנאליזם, ײדישע תכליתדיקײט* - און דאך װאקםם זי, בלים זי, שלאגט ארוים, וױ א חיותדיקער קװאל םון אונטער דעם מדברדיקםםן זאמד ארויס, און װי זאגט שלום־עליכם - גײ, רוף מיך קנאקניםל. אמת, אך און װײ צו אזא עקזיסטענץ, צו אזא רחבות אן עקכםאנסיע, אבער, טײערע פעסימיםטן, װאס זאל מען טון, אז ם׳בליט פארטי אז עם לאזט זיך נישם אונטערברענגען?!.. - איר פרעגם מיך װעגן השפעה, ווער, הײםם עם, האט מיך באװירקט אין מײן שרײבן. - באוױרקט האבן מיך אלע, װאם האבן דעם כוח און רשות סשפיע צו זײן, 'ד.ה. אלע װארט־םאן און םארב-קינסטלער, װאס מיר איז אויסגעקומען מיט זײער שאםן זיך צו טרעפן, און װאם זענען מיר גוטע לערערם און גוטע םלאכים געווען איןמײן שריפטשטעלערישן װעג. ערנםט־םעאדאר-אמאדעאום האסמאן און אברהם רײזען, זשארזש ראדענבאך און שלום־עליכם,' סשעכאװ און פרץ און אזוי יוױיטער און וױיטער. אײ װאם, װעט איר זאגן: װי קוםט איר צו זײ, װי קומם ענין שמיטהי צום בארג סיני? זאג איך: מסכים, און איך בין דװקא דערםון צוםרידן, און האטם נישט קײן טענות צו מיר! - װאס פאר א זאך םײנע האלט איך םאר די בעםטע? - די בעםםע זאך מײנע װיל איך נאך, און װעל איך נאך אנשרײבן. ■װי קום איך צום טעאטער ו װעגן דעם װיל איך נישט מאריך זײן, און איך װעל דאם מאל אפפטרן מיט א שטיקל פארגלייך: - אױב די ליטעראטור איז פאר מיר מײן אפט געליבםע געזעצלעכע װײב, איז טעאטער מײן אפט געהאסטע.:. געליבטע! קלאר? א ד ע ד ז א ן רעציטאציע-אװנט פון אײגענע שאפונגען. אין פוילן האט םען נאך דאן נישט געװוםט װעגן אזעלכע מיני אװנטן. האבן ךעריבער אונזערע אויםטריםן געװעקט די אלנעמײנע פאראינטערעסירונג, און די זאלן םלעגן ױין פול געפאקט. איך געדענק: איך בין געשטאנען אויף דער עסטראדע אין לאדזש און געלײענט מײנע לידער. איך בין געװען דאן אין א לײכטן טראנם און נישט געװוםט קלאר, װו איך געםון זיך. פלוצים האכ איך דערפילט אויף זיך א דורכדרינגנדיקן בליק און דערזען אי געזיכט א שטארק עקזאטישן און לחלוטין נישט-ענלעכן צו אלע אנדערע. כ׳האב נישט געקענט אפרײםן םון אים מײנע אויגן. װען איך װאלט געװען ײנגער אויף די אלע יארן, װעלכע טײלן מיך אפ פון מײן אמאליקע שילער-פעריען, װאלים איך דאן געםײנט, אזי פאר מיר איז אן עכטער םירער םון רויםהויטיקע. טונקל-גלאנצנדיקע אויגן, שװארצע האר און א ברױן ־םון קופער אויםגעשלאגן געזיכט, - דאם אלץ האט געזאגט עדות, אז ער םוז זײן אן אויםלענדעו1,. אבער ער האםי געקוקט װי ער װאלט אלץ פארשטאנען. ״נאך דעם קאנצערס האבן מיר געגעסן נאכסמאל אין אײנעם פון די'פאפולערערע דאן רעסטאראנען. איך בין געװען געםינען די ראציאנעלע םארענטםערונג און ״שכלדיקך ענטםער אויף אטא דער פיראגע? דער שרייבער מוז דאך האבן די אוי• דיטאריעיאין זינען. ער מוז דאך וױםן און, וױיניקסםנס, פאר• שטײן: פאר װעםען ער שרײבט. מילא, שרײבן נאך יאק שרייבן- ם׳שרײב-פאפיר איז נישט אזוי טײער - אבער, וױ דרוקט מען ביכער?.. און אז קײן שולן אין ברײטןי און ריכטיקן באגריף זענען אין ײדיש נישטא כמעט <איך נעם דא נישט אין אכט די מארםירעו־־אנשטאלטן, יװו עם פלאגט זיך דאם חלוצישע ײדישע לערטוםי, אז די יידישע, פון שטענדיק אן, אריעםע ארבעטערשאפט האט נישט קײן כוח אויסצוהאלטן אויףי די אויםגעהונגערטע פלייצעס אן אײגענע קולטור, אז דער ײדישער באלעבאם און ײדישער באלעבעםל איז א װעלט-מוסטער פאר עם-הארצות אוי איגנאראנץ, און אז דער מין אינטעלעקטועלער ארבעטער איז יײ אונזיאויך אין זײן רוב מנין-ובנין בנוגע נאציאנאלע קולטור און עסטעכיק פארבלענדט און פארנארישם. טא, פאר װעמען־זשע דען-זשע? תיקו, בלייבט א קשיא! עלי ^נל צוארי - איך טרײב א האר נישט איבער ז און בײ מיר גוםא איז די קשיא געיװען א טאפלטע: גע• בוירן אין מאסקװע, און אײנגעוױגן אין זיך די רוםישע שפראך און קולטור - עד-הױם לעבט אין ־מיר דער קולט פאר דער רוסישער קולטורז - און פלוצים: מיר-נישמ דיר-נישט - יידיש? ליידנשאפםלעך ײדיש, ביז - צו א שגעון פאר אונזער צערפולס■ טער שפראך, װאס קאן אפנעטון װערן םון אונז נאר דאן, װען םיד װעלן װערן' אויסי יידן? װי קומט עס? איך ' װיים נישט! איר זעט דאך - אזוי איז עסז זאל עס זײן אינםטיקם, זעלבםט־ סארהיטונגםי־אינסטינקט? מעגלעך. קלאר איז נאר פאר מיר, אז יידיש איז מײן אײנציקע הײם, װיאס קיין שום אגדער הײם- צי פון תנ׳ך, צי פון דער גםרא, צי' פון זאנגוױלן - װעט זי מיר נישט פארבײטן. א מילדע, לעבעדיקע װארעמקייט שפרײט זי אויס, די דאזיקכ הײם מיינע; און איך בין נישט מקנא קיינעם נישט, אבער םאקע קײנעם נישט פון מײנע ברידער לױט דער אפשטאסונג, װאם האבן זיך איינלאקירם <דאס איז עפעס אנדערש, ויואם - אײננעבירנערט) אין די שבעים לשונות און הײמען פון דער גארער װעלט, װען אםילו זײ האבן נאך נישט געהאט און װעלן אפשר אויך נישט האבן דעם היטלער־םוף. אײן זאך וױיס איך, אז ם׳איז רײן מײן געװיסן: איך האב נישט געשריבן און שרײב נישט, וױיל איך גײ עםעצן א טובה' טון, אדער באגליקן. איך בין וױיט, װאס־װײטער קאן נישט זײן פון 'פילאנטראפישע אמביציעס, פון גײן דורך שפראך און פאלק ארײן, פון םאיכן צו אים דעמאגאגישע חנדלעך <בײ אונז זעינען מעגלעך פאלן, װען באדײםנדע ישרײבצר שפײען, כדי נושא חן צו זײן ביים המון. סעיטרסאן-בעקער /;?•אדיעע מ ש ה 3 ד ם׳איז געװען גלייך נאך םיין צוריקקומען פון ראטנפארבאנד קײן פוילן. דאס הארץ אױ פול געװען מיט פײער און פאטאס פון רעװאלוציע, און אומזיסט האט עס געזוכט דא ארום ״אן אנשפאר.'דאס לעבן ארום איז דאיגעקראכן פאמעלעך און לאנג• װייליק, אן אױסברױזן, וױ ס׳װאלטן גאר אײף דער װעלט קײן גרױסע טאטן און שטורמען נישט געװען. איך האב מיך געפילט, וױ א שיף, װאס איז ארויף א זאמד. כ׳האב שײן אוי״ף גארנישט נישט געהאפט. דעיפאר האט מיר פארשאפןיאזוי פיל פרײד די פאלגנ• דיקע אומגעריכטע באגעגעניש. פופצן יאר זענען אװעק זינט יענעם טאג, און דאך האט די צײט נישט *אפגעמעקט די פרישקײט פון יענער באגענענייש. װי איצט הער״איך סון הינטער דעם פענסטער דעם פרילינג• גערויש פון פרעמדער שטאט. איך פארמאך די אויגן און זע אין דער הויך א זים-גרויע נאכט, שװער-באלאדן מים שטערן. לאדזש! - די שטאט פון םײן פריער יוגנט. ערינעדונגען פון גליקילעכע םעריען-טעי אין הײז פון מײן זײדן. ערשטע בא■ קאנםשאםט, ערשטע טרוימען. דאסמאל אבער בין איך גע• קומען פון װארשע מיט א גרופיע פוילישע דיכטער אויף א