Literarishe bleter · 1934-01-12 · 2 (12.1.1934) · p. Seite 18

ליטערארישע ביעטער נומ. 2 (505) זײס 18 פס אח נישט בלױז די טראגיק פזץ משה ברןודערזאן. פס איז די טראגיק םון א דור. פון אן איבפרבאנגם<דור. ןבער אויך דער דראנג נאך םאלקסטיםלפכקײט בײ א משה בראדער• זאן האט א חן. עם איז א זוניקער רעפלעקס. עס מאכט די פראדוקציע פארביקער. רײכער. אויב מען איז נישט וױזיאנער, אח מפן װײניקםטנם אילוזיאנער. * משה בראדערזאן, דער געבוירענער אץ מאםקװע און דפר דערצױגענער אױף רוםישע און אײראפעישע קילטור־סום• טערן, האט א באזונדערע ליבע צו ײדישער םאלקסטימלעכקײם. ער האס װײניק םונם העברעישן םבל־הירושה, — ער אח פסעט א גוי אין אונזער סביבה, — ער האט גארײ׳יט םון געטא, — און וױ אן אױםן-שטײענדיקער האט זײן אױג און אויער די נײקײט פון א גאסט. ער זעט און זוכט דאס ײדישע םון א דיסטאנץ. כאפט ער אױף תנועות ײדישע, מעלאדיעס ײדישע, לעגענדפם ײדישע. זײן װעג א םארקפרטער. אםאליקע חםידים האבן גענומען אוקראינישע מעלאדיעם, אין א װאלעכל און צו• גפגפבן א ײדישן קנײטש. בראדערזאן נעמט אפט דעם יידישן קנײטש און פארגױשט עס. קיינגען גיןקן, קײננין ניזקן, בים־יןם־... דער חםידישער .בים־באם״ מישט זיך צונויף מיסן קלױם• טער-קלאנג, אץ עס שאפט ויך א קאקסײל, א םארשכורנדיקער. אםטמאל פלעגט מפן זיצן, אין די צײםן םון ,ײנג־ײדיש•, אויף הײמישע קערמפשלעך, חםידיש-צעכראםםעטע און באהעםיש• גוישע. און מען פלפגט אימפראוױזירן. בראדערזאן האט אזױ, היפ-טראף, אנגעװארפן א פאר גראמען, און הענעך קאן, דער מוזיקער, אדער גלאטשטײן האם אימפראװיזירט די מעלאדיע, און דאס ליד האט זיך געשאםן, און שפפטער שוין געװאנדערט אין טעאטער-ארײן און צום עולם. *װײבס ײ קלײנע זיסעלע״... און נאך אץ נאך לידער. עם איז א געמיש פון נאיװן פאלקס־ליד, ראפינירטן מאדערנעם פערז און קופלעט. אבער דפר קוןקטײל האט זיך אנגענומען, אין װײטפ קרייזן ארײנגע• דרינגען. קײנער פון די מאדערנע דיכטפר װערט נישט אזויפיל געזונגען, װי משה בראדערזאן. ער איז נישט בלויז בוך׳דיכ• טער, ער איז א זינגער. און פון די ראזיקע אימפראװי• זירטפ .ײנג>ײדיש״,קעי־מעשלעך איז אויסגעװאקםן בראדערזאן, דער םעאטראל. * און דא קומען מיר צו א װיכטיק קאפיטל אין םשה בראדערזאנס לעבן. ער איז נישט בלוח. װי דערמאנט ,בוך-דיכסער״. ער איז געקומען אין .ראהעםטונג מיטן לעבן, מיט די מאםן. זײט גאלדםאדען, איז משה בראדערזאן דער ערשטער דיכ• טער, װאם האם זיך ארײנגעטון בראשו ורובו אין טעאםער• און אז די פארבינדונג םון א דיכטער מיסן טעאטעד אח א געװינם, דארםן מיר נישט ערשט אנצוװײזן. בלױז דער פרץ-הירשבײן׳עפיזאד, ױען א דיכטעד האט אויף א קורצער צײט זיך צוגערירט צום טעאסער, האם געשאםן אן עפאכע, און שױשפילער יחסענען זיך, מיט שטאלץ״ געשפילט אין הירשביין-טעאטער. משה בראדערזאן אח איצט, - נאך גאלדםאדען, - דער אײנציקער דיכטער, װאס לפבט אץ םיבערט מיט טעאסער. װאס םארא זאנקבארע-אוםדאנקבאדע ארבעט! האבן מיר שוין א רײ דיכטער, װאס זענען צוגלײך .מאדערן אץי טיף אץ װאגיק. איצט איז די מחיקאלישע אימפרעםיע נישט דאס װיכטיקסטע. אפילו אין ליד דאםינירס די נײע זאכ- לעכקײט. בראדערזאן האט אבער אין דער דיכטונג גערײצט דעם אפעטיט. א םארבליפנדיקע רײכקײט פון מאטױון און פארמען. דער ערםאלג אח געװען געװאלדיק. אײן קריטיקער, דער פאר׳ שטארבענער סענאטאר בינענשטאק, אן ערנםסער קענפר פון לי• טעדאטור, איז ארומגעפארן איבער דער פוילישער פראװינץ אץ געחאלטן רעפעראטן איבער בראדערזאנס שאםונג. איצט שײנט, אז די לויבן זענען געװען צו־שטארק, און זיי האבן דעם דיכ• טער געשאדט. מען דארף נישט אננעםען, אז די באנײםטערונג פאר בראדערזאן איז געװען נאױו. צו יענער צײט איז גפװען א גרױספ םאראינטערעסירונג און א גרויםע בענקשאפט נאך נײפר דיכטונג, און בראדערזאן איז געװען דער ערשטער אנ• זאגער, אנזאגער אבפר נישט אויםפירפר. פאר יעדן אמתן משיח קומען םאלשע משיחים, װאס זײער ראלע איז נישט אפצושאצן. זײ האלטן אויף די בענקשאפט אץ דעם גלויבן. דאך, דער שטרענגססער קריטיקער, װעט בײ בראדערזאנען געפינען שײנע, עכט■ דיכםערישע פערזן. ער האט פראדוצירט סיט א שפע, סיס לײכטקייט, און פס מוז ערשט קומען דער אפקלויב, װאם זאל בראדפרזאנען געבן דעם ריכטיקסטן פלאץ. אױך װירטואזיטעט— האס א װערט. אוץ שפראך־מײסטערשאפט האט א באדײט. אין דער שװערפעליקער גרױער געטא׳דיכטונג. דאט זיך ארײנגעדיסן א ריסער אויף א פפגאזום. דער ריטער האט נישט געטראגן קײן פנים, נאר א מאסקע. אבער צעפלאשעט די מחנה האט ער, און אינכריגירט, און אנגעיאגט א שרעק און א ליבע, צוליב זײן עקזאסישער פרעמדקײט. דאס איז א פארדינסט. * עס װאלט געװען זײער נישט אויםריכטיק, װען מען זאל נישט אנװײזן אויסן איבפרברוך אין משה בראדערזאנס שאפן. מיר אלע זענען שוין אין דעם פלטער, װען מען דארף זײן אדורכגעדרונגען מיט אחרױת, און זײן אפן און מענלעך. די אלע אהובי-ידידי׳קאמפלימענטן האבן נישט קײן װערט. א טאג פון א ױבל דארף אויך זײן א סאג פון חשבון־הנםש. מיר איצט װילן שוין נישס די בליטן, װאם זאגן אן די פװוכט, נאר די פרוכט אלײן. בראדערזאן איז נאך אלץ אין םטאדױם פון בלום. די םיבה אח א טיםערע. בראדערזאן איז דער עקספאנענט פון װעלטלעכער ײדישקײט, און דאס איז כמעט אנלעזבאר, װי דאס פראבלעם םון דער קװאדראטור פון קרײז. די הויפט-שטרפמונגען, װאס נורטעװען אץ ײדישן לעבן, זענען: רעליגיאזיטפט, ארץ׳ישראל און קאםוניזם. יפדער דיכטער מוז צוגלײך זײן דפר אויםדריקער פון א קאלעקמיװ יאץ רעד נישט װעגן מעכאנישער טענדפנץ, נאר אינערלפכער אדורכגלױנג) םשה בראדערזאן איז אידעאלאגיש נישט אויסגפשפראכן. ער נעצט אײן א םינגער אין די קװאלן, אבער עס םעלט אים דער מוט זץ אפצוטובלען אינגאנצן. אן א מינמענטאל געפיל, קאן מען נישט װערן מאנומענטאל. עם איז נישט בלױז זיץ גורל. עם אח דער גורל פון א סך אונזערע דיכטער, װאם זײער פארם געפיל שטײגט איבער דעם אינהאלט. פלא.)ערן זײ, שווארץ פליטערן זײ ביז הײנטיקן טאג. איז דא לײכטער פלירמ, אנשטאט א שטארק געפיל, װאס איז באפרוכטפערנדיק. איך באשולדיק נישט, איך קאנסטאטיר. זוכט מען א תקון אין פאלקססיסלעכקײט, װאס דארף זײן א סינטעז םון אלעם. איז עם, געשעפט נישס סון דער ערשטער קװעלע, נאר סעקונדער, דורך דער פריזמע פון קונסט.