Literarishe bleter · 1934-01-05 · 1 (5.1.1934) · p. Seite 2

ליטערארישע בלעטער נומ. ו '04<■> זײט 2 פאראן פוילן, ראטנפארבאנד, צפון־אמעריקע, א טײל פון גרויס• רומעניע און ארגענטינע: װעדליק אונזער אנארמאלקײט איז דאס לעבן אונזערס גענוג נארמאל אין די דאזיקע לענדער, א לעבן מיט צײטונגען, שולן, טעאטערס, געזעלשאפטן, פארטײען, פראדוקטױויטעט און — פאראזיטיזם. פא־אן אונטערגאנג, אבער אויך אויפגאנג. ערגער װ־ ערגער איז סיטן ײדישן בוך און דערפאר אפנים — דער ליארם. װאסער בוך איז גוט? מוזן דען די פראנצויזישע פארלעגער נישט פארקויפן ביכער אויף א פערטל פרײז? און ז. מלמד און יעקב מײזיל קענען דערצײלן, אז װען מען לײזט שטארק ביליע, קאן מען נאך פארקויפן ײד־שע ביכער אין אמעריקע און ארגענטינע. מען טאר זיך אבער נישט פארבלענדן און נישט װארפן די גאנצע שולד אויפן לייענער. די ליטעראטור בכלל האט הארלוירן דעם װעג צום מענטשן, װײל דער מענטש אלײן האט פארלוירן דעם װעג צו זיך. די גאנצע ליטעראטור איז אין ירידה. זי איז נישט דער• װאקסן צו דער צײט. די ײדישע ליטעראטור פ־ן לעצטן יאר צענדליק איז געװארן אדער צו ראפינירט, אדער צו לאקאל, און דאס איז אויך אײנע פון די םיבות, װאס מען קויפט נישט קײן ביכער. איך האב אמאל געזאגט אין נױ׳יארק: דער שרײבער איז אװעק א י ן ז י ך, און דער לײעגע־ איז אװעק פ ו ן א י ם. עס איז זײער צרהדיק מיטן ײדישן בוך, אבער דאך האט י. ־אפאטאשו, למשל, נישט װײניקער לײענער, װיפל ס׳האט פרא• פא־ציאנעל א נישט יידישער שריפטשטעלער פון זיין קאליבר. אין פראנצויזיש, א שטײגער, פארקויפט מען גאר נישט קײן לידער, און ה. לײװיקס לידער און פאעמען פארקויפן זיך דאך... עם איז שלעכט ביי אונז, אבער עם איז אומעטום נישט גוט, און אויב בײ אונז איז ערגער■ איז עם אויף אזוי פיל אויף װיפל עס איז תמיד ערגער בײ אונזז דאס ערגסטע איז, װאס עם הערשט א דעפרימירטע שטימונג און דער כלל — ״מוט פארלוירן, אלץ פארלוירן״ דראט אין אונזער פאל. די שטיסונג װאלט מען געדארפט הויבן .י נאר צוליב דער דעפרימירטקײט איז נויטיק א װעלט-צוזאמענפאר. א נײער ײדישיסמישער װעלט-צוזאמענפאר אין גרױסן מאםשסאב איז נויטיק ז א נײע טשערנאװיצער קאנפערענץ! די טשערנאװיצער שפראך-קאנפערענץ פון צוריק מיט 25 יאר האט מער פון אלץ געהויבן די שטימונג און געגעבן נייע איםפולסן. נישט קיין נײע ליניעס האט זי אנגעצײכנט, נאר מוט האט זי גענעבן. און עס האט איצטער אנגעװאקסן א נויטיקייט אין א נײער דערמוטיקונג. אפשר װעלן זיך אויף אזא קאנפערענץ פארייניקן נאענטע מיט נאענטע, און מען װעט נעמען שאפן שטימונג פאר ציזאמענארבעט דארט, װו עס הערשט צעריסנקײט.. און אפשר װעלן מיר בולט דערזען, אז ארבעטן דארף מען, אבער פאר- צױײפלט זיין אױ נאך נישטא פאר װאם. נאך אמאל: קיין סכנה איז נישטא, װײל מיר האלטן ערשט בײם םאמע אנהויב פון אונזער לעבן, אבער _ א נײע טשערנאװיצער קאנפערענץ איז נויטיק. לעבן פון אײן זײט געקראגן די עסטעטיק פון ליטעראטור און קונסט בכלל אין די עטיק פון דעפ סאציאליזם, און פון דער אנדערער זי־ט האט עס געקראגן פארלײקענונג. דער צױניזם האמ דאס גלות־לעבן פארלײקנע, ער האט א לאנגע צייט גע• חקרנט װעגן געגנװארט-ארבעט אין סוף-בל־סוף געפסקנט, אז דער גלות איז בשר נאר אויף אזזי פיל, אויף װיפל מ׳קאן אים אויהנוצן פארן צײניזם. אזײ האלט דער ציוניסטישער פילאזאף די׳ר יעקב קליאצקין, און אזוי האלט דער ציוניםטישער פראק סיקער ד״ר יצחק גרינבײם. דער וװלגארער סאציאליזם האט אביסל אנדעיש נעפסקנט: א נארמאל יידיש לעבן אויף יידיש איז דערלויבט און מעגלעך נאר אין מזרח-אײראפע. אין אמע- ריקע נישט. איז אונזער לעבן געפלאסן צװישן יא און נײן. דעם צױניזם און דעם װולגארן סאציאליזם אױ אנגעקומען גרינג אפצ־האלטן זײערע נײן נצחונות. זײ האבן בײדע געגעבן א הכשר אויף שפראד אסימילאציע אין גלות און האבן נישט געוען — אדע־ זיך געמאבט נישט זעענדיק — װיפל עם הארצור״ קולטורלאזיקייס. פאראדיע און קאריקאטײ־ די שפראך• אסימילאציע ברענגט ארײן. און איצטער האלטן מיר נאך 60 יאר ױעלטלעכע ליטע ראטור אין ײד־ש, נאך 40 יאר גלות׳ראמאנטיק, נאך 30 יאר ײדישן סאציאליזם און 25 יאר נאך דער אפיציעלער אקאדע מישער אנערקענינג פון ײדיש אין טשערנאװיץ, אין אויך נאך 60 יאר פארלײקענונג פון יידיש. די רעליגיע האט אין משך פון טויזנטער יארן אויסגעארבעט זין פארן לעבן, א שײן איבערן קאפ, א לעבנםשטייגער און אן אנהאלט. די גלות-ראמאנכיק און דער סאציאליזם האבן דאם אלץ נישט געקאנט באװייזן אין משך פון אזא קורצער צײט. דערצו האבן זײער אפט די פאראזיטן אויפגעפרעסן דאס. ױאס ד• פראדוקטיװע האבן געשאפן... איז דערװ־יל נאך נישט קײן צײט צו מאכן אפטימיסטישע, אדער פעםימיסט-שע םך-הבלען. דאס װעלן קאנען טאן די שפע טערדיקע דורות. אװדאי זענען פאראן חוץ צענטראלע םטאציעס, אויך געװײנלעכע סטאציעס און האלבע םטאנציעם. און יעקב לעשטשינסקי האט זיך אפגעשטעלט בײ א האלבער ססאציע און געמאכט א געװאלט. אינגאנצן אומבאנרינדעט איז לעש טשינסקיס געשריי נישט. מיר זענען אין די שװערסטע צײטן, װאס דער מענטש קען. צײטן פון אונטערגאנג און געבורט, מלחםה און רעחאלוציע. די יידישע מאסן זענען װי פלעװע אין װינט. אנשטאט אײן געדיכטע מאסע. האבן מיר הײנט צענדליקער שיטערע. עס איז פאראן שיינקייט אין אונזער צעשפרייטקייט. מיר קאנען זאגן. אז ״אין דער ״מלוכה״ פון יידיש גייט קײנמאל נישט אונטער די זון״. אבער פאראן אויך געפערלעכקײט אין דער צעשפרײטקײט. פלאצט אפט אונזער לעבן און עם רייסט זיך אין די דינערע פלעצער... אבער עס זענען פאראן נאך א סך נישטדינע פלעצער! אבאבירט שוק די ״ליט. בלעטער״ אויפי יאר 1934! ■——י■— א ב א נ א מ ע נ ט־□ ד י י ו —י איךפוילן ן אייאויסלאנד ם-ם דכר ברככר-פרכםרכ: ־א פכרםל י־אד- סו;י?ז־׳ 5 םיט דעד ברכפר--פרפם'/1 י■ ־א פטרםל יאד — 16 ג• אן דער ברכער-פרעםרע: א פערם? ראר —5 גרלרן } אן דכר ברככר-פרבםרע: ־א פכרם? יאד — 8 ג■