Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 845

זײט 845 ליםערןירישע נלעטער נים. 52 (503 זײן ײד׳/ דעם 16־טן דעצעמבער 1920 - ,אן עצה׳, דעם 8־טן דעצעמבער 1922 - ,דאס גרויםע געװיבם/ אין 1927 - ש׳עס ,גאלדגרעבער״, אין 1928 - ״סטעמפענױ*, אין 1929 - ,בלאנדזשענדע שטערן׳ א. א. זו. - דער קאמער־סעאטער אין מאסקװע אונטער דער רעזשי םון א. גראנאװסקי האט זיך געעפנט אין 1921 מיט א ש׳ע־םארשטעלונג (,אגענטן״, ,מזל־טוב׳, ,פאר־ שטערטער םסח׳), אין 1924 סירט מען אויף ,דעם גט׳, און שפע־ טער - די פראנטםולע אויםירונג פונם ,גרויסן געװינס׳. - אויך די העברעישע ,הבימה׳ האט געגעבן צװײ פראכטפולע ש׳ע־ אויםירונגען .האוצר׳ און ,יעמך״ <,דאס גרויםע געװינס״). זינט דאן זענען אין םארשידענע לענדער און אין פוילן כםדר געגעבן געװארן ש״ע-פיעסעס, װי אויך דראמאטיזירונגען פון ש״עם װערק. שלום־עליכם איז געװען דער צויבער םאר דעם ײדישן טעאטער. אבער דאס איז שוין א באזינדער קאפיסל. - ל ש ו ד איינע פון די פרעכטיקסטע אויסגאבן אױםן געביט פון דעם ײדישן שול׳בוי, האבן מיר קודםיכל צו פארדאנקען דער ענערגיע אוז השגחה פון מ. שור. מ. שור איו נישט נאר אלײן פול מיט ענערגיע און אקטיװיטעט; עד האם אויך דעם כוח אנצושטעקן מיט זײן שטילן, אבער טיפן אפטימיזם די ארומיקע, מיט װעלכע עס קומט אים אוים צו װירקן. און אין פארבינד נג מיט זײן אויסערגעװײנלעבן ארגאניזאטארישן טאלאנם, מיט זיין פובלי- ציססישע רירעװדיקייט, מיט די ליבלעכע אײגנשאפטן סון זײן .פערזענלעכקײם, מיט זײן גרויסער אריענטירונגס-קראפט איז ער בײ יעדער קולטור־געזעלשאפטלעכער ארבעט ממש אומ פארבײטלעך. דאם פילן באזונדערס די טוער פון דעם ײדישן װיםנ שאפטלעכן אינםטוט, מיט װעלכע מ. שור איז פארבונדן אל זײן סעקרעטאר די לעצטע יארן. אין משך פון דער דאזיקער צײט האט מ. שור ארגאניזירט פאר דעם ייװא גאנצע לענדער און פראװינצן, װי ליטע, פוילן, גאליציע א. א. װ. איצט איז ער אײננעלאדן געװארן פון דער אמעריקאנער אפטײלונג פוס יױוא אויף א פראפאגאנדע׳אקציע פאר דעם ייװא אין אמער יקע און עס איז גאר קיין םפק נישט, אז צו די אומצייליקע פרײנט םון מ. שור אין דער אלטער װעלט, אץ װילנע, פוילן, ליטע, לעםלאנד, דרום-אפריקע, װעט ער איצט געװינען םײ םאר זיך, סײ פאר דעם אינםטימום נישט ייײניקער םריינט אין דער נײעד װעלט. מיט א שװער הארץ חאבן מיר אפגעלאזט ח׳ שור פון װילנע, װו ער איז אזוי נויטיק, װו זיין אקטױוער אנטײל אין דער גאנצער ײדישער קולטור-געזעלשאנטלעכער טעטיקייט איז אזוי פרוכטבאר און דערמונטערנדיק. םיר זענען עס געצװונגען געװען צו טןןן אין די אינטערעםן פין דעם ײדישן װיסנשאפט־ לעכן אינסטיטוט. מיט אומדגדולד װעלן מיר אלע װארטן אויף זײן צוריק• קומען נאך דעם זיכערן דערפאלג םון זײן שליחות אין אמעריקע, וװ ער װעט נישט נאר אקטיװירן די פרײנט םארן ײװא און װעט געװינען נײע, נאר װעט אײך ױעקן דעם אינטערעס סאר אלע אנדערע געביטן םון דע־ יידישער קילטור-םפערע. די אמעריקאנער םייינט פין דער יידישער קולטור-בא װעגונג אין משך פון חדשים האבן אין זײער םביבה אײנעכ סון אירע סימסאטישםטע און באגײסטערטע בויער. זאל ער זײ ,ליב באקימען״: שםערן׳ (אין 2 טײלן - ,אקמיארן׳ און ,נע ונע׳), אין װעלכן ש׳ע װײזם ארויס סיל םארשםענדעניש און פיעטעט םאר דער אײגנארטיקער ײדישער אקטיארן־װעלם. - ער שרײבט אן זײנע רראמאטישע שטיק ,מענםשן׳ <907ו>, .אגענטן׳ <1909>,' ,קיניג פיק׳ )1910>, ,שרגא׳ (1911>. אין 1914 םארםאסט ער זײן םרא־ גיקאםעדיע .שװער צו זײן א ײד׳ (לויט דעם ראמאן .דער בלוטיקער שפאם׳), און אין 1915 - זײן קאמעדיע .דאם גרויסע געװינם׳, - אבער זײ געםונען נישט קײן בעלן אינם ײדישן טעאטער אין'אםעריקע. ערשט א דרײ יאר נאך שלום־עליכמם טויט, קומען ארויף ש׳עס דראפאטישע שאםוגגען אויף דער ײדישער בינע. מארים שװארץ איז עס דער, װאס ער גיט זײ דעם ערשטן אמתן סצע־ נישןמיקון. ער הויבם אן 1919 דעם טעאםער־סעזאןםיט ש׳עס״טביה דעם םילכיקער׳ <דעם 29־םן אויגוסט*; * דעם 3־טן םעפ־ טעסבער 1920 גים ער די פרעמיערע פון ש׳עס ״שװער צו מ 3 א אויף דער אייגלאדונג פון דעם אמאפטײל פון יידישן װיסנשאםטלעכן אינסטיטוט איז ארויסגעםארן קײן אםעריקע דער סעקרעסאר סון ײװא מיכאל שור. מיט זײן אפפאר פארלירט װילנע אױף א צײט אײנעם סון אירע לעבעדיקסטע כוחות אויף אלע סעקסארן סון דער ײדישער קולטור׳בוױנג און געזעלשאםט׳ לעכקייט. מ. שור האס קײנמאל נישט געפרוװט באהאלטן זײן אי־ דעאלאגישן װעלט-באנעם <ער שסײס נאענט צו דער גרופע .םרייע שריםטן׳' און דאך איז זעלטן צו געםינען צװישן אונ• זערע קולמור־טוער א מענטשן, וואס זאל זײן אזוי באליבט און געאכס וױ ער. עפעס איז דא אין זײן פערזענלעכק״ט יענע לויטערקײט און מילדקײט םון גײכט, װאס אנטשפאנט דעם פארטײאישן אנםאגאניזם און שאםט דעם קאנטאקט םון גלויבן און צוטרוי. אבער נישט נאר דאס אינטים פערזענלעכע אין אים. זעלטן װער װי מ. שור האם זיך אזוי דורבגעדרונגען מיט די אידעען און דער פראקטיק פון דער ײדישער קולטור-באװענונג, אזוי אז זי איז פאר אים געװארן נישט א צוגאב צו עפעס, זאל וײן צו זײער װיכטיקם, נאר טאקע בפועל־מםש א טײל סון זײן איך. און יעדער אײנער, װאם שטײט אץ דער ײדישער קולסור־באװעגונג, װײס װי אפצושאצן די גרױסע אין ױיכטיקע ארבעט פון ח׳ מ. שור אויף אונזער קולסיר־פראנט אין משך פון באלד צװײ צענדליק יאר. ם. שור איז אײנער פון די בויער און םירער פון דעם ײרישן שול־װעזן אין וױלנע, פון יענעם שול־װעזן אונזערן, װאס לויט זײן סארנעם אץ דער ברײט און אין דער טיף האט ער צו זיך קײן גלויבן נישט אין דער גאנצער יידישער דועלט. בםילא איז ם. שור אײנער פו,׳ די פירנדיקע טוער פון דער אלװעלםלעכער ײדישער קולטור-באװעגונג. אבער אױך דירעקט איז ס. שור א בויעי נישט נאר םון דער ײדישער קולטור אין װילנע. א לאנגע צייט איז ער געװען אינםטרוקסאר פץ די ײדישע שולן אין ליטע, דאט געארבעט אלם פעדאגאג אין דעם ײדישן סױכהשן שול׳װעזן אין ריגע האט בעת זײן באזוך אץ דרום־אפריקע גענרינדעס די ערשסע ײדיש-װעלטלעכע שול אין יאהאניםבורנ. שוץ נישט רעדנדיק םון דעם, װאם מ. שור איז אין םשך סון יארן געװען פארװאלטער םון דעם צענסראלן ײדישן פילדונגס־קאמיטעט (צב״ק), װאס איז דאס םיניסטערױפ, אזוי צו זאגן, םון דעם װעלם־בארימטן ײדישן שול־װעזן אץ װילנע. דאס סאנומענטאלע װערק ,דער שול-פנקס פון צב״ק״, ־. ד.