Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 844

ליטערארישע *לעסער נומ• 32 (1503 זײם 844 נחסן סײזיל / 7״4דין£ע עודום-עדיכ□ דער דואמאטװג (אױסצוגן פ?/ א גרעםברער $רבטם) נישט געפנדיקט, אבפר זיי טײטן נישט אפ אינגאנצן דעם װילן און דראנג פון ש*ע צו קומען צו דער ײדישער בינע. נאײעמבער 1907 סארענדיקט ש׳ע א נײע פיעםע ,דער אוצר״ (ישפעטער באקאנט א.ד.נ .נאלדנרעבער*). ער שיקט זי פון זשענפװפ צו י. ד. בערקאוױטשן קײן נױ-יארק און בעט פאיהאנדלפן זי יעקב אדלערן. ש׳ע שרײבט אין זיין בריװ צ.א.: ״...דו דןזרפסט זיך אײלן צום גרויםן .אדלער*.,.-מיר איז גפלונגען צו םאכן ןז געריכט <אין העברעישן - ״מטעמים״ 0, װאס ןזזעלכפס איז נאך נישט געשטעלט געװארן אויף דפר ײדישפר בינע״. אט * ״די פיעםע - דערצײלט י. ד. בערקא־ װיטש - איז געלײענט גפװארן דאן במעט םון ןזלע דעמאלםיקע נױ־יארקער טעןזטפר־דירעקטארן, נאר זי האט זיך ןןרויסגעװיזן צו ײין פןזר זײ צופיל ״ליםעראריש׳'. אײנער האט זי יא געװאלט אננפמען, נאר מיטן תנאי, אז ער ןזלײן װעט זי איבערמןןכן *אין ןזן אפערעטע, מיט געזןזנג און םיט םענץ״. - ש״ע האט געלײפנט די פיפםע ״אוצר״ דעם 21־טן םעב־ רואר אס19 פאר אן עולם יידישע סמודענטן און עמיגרןזנטן אינם זשענעװער ״האנטװערקפרזאל״. אין ״אונזער לעבן״ (װןזרשע׳ האט דאן ה. גירשקאן (צבי הירשקאן) אפנעדרוקט א ״רעצענזיע״ איבער דעם געלײענטן ״איצר*. ש״פ האט (דעם 26־םן םערץ 1908) די ״רעצענזיפ״ נעשיקט צו ישראל'י. זעװין (תשר׳קז, - רפדאקטאר פון ״טאגעבלאט״ _ און ער שרײבט צװישן אנדערן: ״...גראדפ איצט גפפינט זיך דער .אוצר״ אין נױ־יארק ביי!ערקאוױטשן. איך האב אים באםולמעכטיקט, ער זאל אונםער־ האנדלידן סיט דפם '״נשר הגדול (םיט אדלערן), םאר װעלכן, אײגנטלפך, איך האב באשאםן א טיפ פון א ײדישן ײדן, םון א מאמין, פון אן 'אולטרא־בעל־בטחון - אן עקסטראקט םונם ײדנטום. דאס איז שוין אײנםאל א ײד׳. לױ מאזנאװאיער הײסט פר, פון דיי מאזגאװאיערס. --אין דעם כאםענמ םיל איך דא, אז דארט דינגט מפן זיך איבער דעם, וױ איבער אן אקם. מען װיל קויפן דעם אקס װאם־ביליקפר, און םען קוקס, אז נישט נאר פלײש, נאר חלב זאל פיר געבן, דער אקס, און םעל זאל זײן אזפלכע, װאםיזי אלײן'זאל װערט זיין דאסי געלם... מיר, ײדישע משטײנםגעזאגט־ליטעראטןי זענען דארט *אינם םרייען לאנד מער פארשקלאפט' אלס אלע אנדערפ פארשקלאפטע דורכן קאפיםאליזם... נאר גארנישט. כאטא פאקרישקע. אלץ ביז א צײט. פס װפט אמאל אויף אונזער בלאטקפלע אויך געבן א שײן די ליכםיקע זון, און מיר װפלן זיךי אויך אמאל פאליאםקען, װי די תזרים... די באסעס מײן איך, מיט די םענפדזשערס, מיט די איבעריקע װילדע חױת״. ש״ע האט געמארט אלץ אויף א נוטער ידיעה מבח די אינטערהאנדלונגען םיט די טעאטפר־דירעקטארן אין ניו־יארק. און פר שרײבט צו י: ד. בערקאײיטש דעם 7־טן אפריל 1908 . ״...איך האב מיך ײוין מיאש געװפן און האב שוין א םאך גפטוז סיט דעי־ האנט דערויף... איך גלויב מיטן םולן גלויבן, אז ס׳װפט קומפן א צייט, װאס מען װעם זוכן דעם ״אוצר״ םיט ליכט און מען װפט זיך ארומטראגן מיט אים און םען װעט הנאה האבן פון אים און מפן װעט רפדן םון אים זײער און זייער א סך. נאר דערװײל איז די זאך זײער שװער - װאם־זשע ואלן מיר טון און װאס קאנען מיר טון דאס ײדישפ םעאטער װפט זיך אנםוױקלען * דװקיא אין רוסלז נד, און פרשט נאך דעם אין דפם יאנקי־לאנד, אין מיר, מיר װפלן ױין די בעלי־בתים אויף אונזפר װעלט, און די דאזיקע פלפדערםײז-װעלן גײן צו אלדי־רוחות, און זײער נאסען װעם זײן צו אײביקפר שאנד. מײנפ אויגן װעלן דאס אפ״שר נישט זען, אבער דו װעסט עס געװים זפן, װארים די ביסט ױנג, און דער *װעג סין דײן לעבן איז נאך גרױם םאר דיר... (״ש״ע־בוך־ ז. 88). - 'דאס יידישע טפאטפר שטויסט אלץ־מער אפ שלום־עליכםען, און מיט *דער מאס װערט ש״ע אלץ־מער צוגעבונדן צום טעאטער. אין די יארן 1911-1909 שרײבט ש״ע אן זײן װונדערבארן ורויסן ראמאן םונם לעבן פון די ײדישע אקםיארן .בלאנדזענדע (ם ו ף) נאך ארוסײאנדלונגען איבער פאישידענפ שסעט און לענ• דער, קומט ש״ע קיין ניו-יארק פרשט אין א יאר ארום, - אק־ טאבער 1906. דא הויבן זיך אן אונטערהאנדלונגיען און פארדריי- פנישן םבח אויפײן ש״עס פיפסעם אין דפם יידישן טעאטער. םוף-בל-םוף גיט זיך איין צו שטפלן אין אײן ציים אין צוױי טפאטפרן צוױי פיעסעס פון ש״פ - אין יפקב אדלפרם ״נרענד• טפאטפר״ - ״שמואל פאםטערנאק, אדפר דער אויסװורף״, <בא• ארבפט פון יקנה״ח, און אין בארים טאמאשפװסקים ״פיפלם- טפאטער* - ״ײדישע טפכטער״ יבאארבעט פון ״סטעמפענױ״). - אבער קײן נחת האט ש״פ נישט פון די אויפירונגען. די יידישע פרעסע איז נישם 'געשטאנען דאן אויף דער געהעריקפר הױך, און קליינלפכפ פאליםיק האט גפשפילט די הויפם-ראלפ, האט מען םארזען די גרויסע מפלות פון ש״ע. בלויז דער ״טאגפבלא״ט״ און ״מארגעזשורנאל״ האבן געלױבט די אױפירונגען, און די איבפריקפ צײטונגפן, וױ פס דערצײלט י. ד. בפרקאװיטש אינם ש״פ-בוך, האבן די פיעםעס ״אראפגעריסן מיט די גרעסטע זלזולים״. װעגן אט דער צײט האבן מיר א ברױו פון ש״פ צו זײנע קינדער (פון 9־טן פפברואר 1907), אין װעלכן פר שילדערט זײן געםיט־צו• שטאנד נאך די פרעמיערעם: ״...דער עולם װי עס שײנט, איז געבליבן צופרידן. יעדנפאלס איז גפװען אזויפיל נײקײט, אז פם האט געקלפקט גפנונ. ״סטעמפפניו״ האט געמאבט דעם אײנדרוק פון עפעס, װאם איז פאעטיש, פאטריארכאליש. ״דער אויםײורף״ װידפר האט געצױונגפן״ דאס פובליקום די גאנצפ צײט צו האלטן אםן דאס מויל און צו לאכן ביז דער פארהאנג איז געפאלן. דאס איז אױך דא נײ, מחמת די באלאגאן־םאטירע האט זיך שוין צ״ו־. געגפסן, און דפר הומאר םון די היגפ מאדישע דראםאטורגן איז אזוי ארעם, אז ס׳איז פראסט א רחםנות אויף זיי. זיי קויפן ״װיצן״ פאר געלט, אדער זײ נפמען איינער בײם אנדפרן אײף פראקאט. _ ...װאס ס׳איז שײך דער פרעסע, איז פאר דער עגנילישעי בין איך ךויק, װארום זי איז ערלפכער פון דער יידישער; די יידישע איז פארטײאיש, פון איר דערװארט איך קײן שום גוטם נישט. נאר זי איז אינגאנצן װפרט א גראשן. דפר עיקר איז דאם פובליקום, דפר גרויסער פילם״. — ש״ע שרײבט נאך אין דעם בריװ, אז ״דעם עקזאמען האט פר אויסגעהאלםן און, דאכט זיך, גלענצנד״, אבפר ״פם שטײט מיר נאך א םך שטרויכלוננען אויף דעם דאזיקן נייפם װפג, א גרויספ״ר קאמף, און איך האף ארויסצוקומפן א זיגער״. (זפ ״ש״ע-בוך ז. 84- 85). - און אז פון דער יידישפר פרפסע האם פר נישם צו דער־ װארטן קײן שום גוטס - דאס איז באשםפטיקט גפװארן טאקע אין די נאענטסטע טעג. לײדער, איז אין דעם קאמף ש״ע ארויס א באזיגט״ער. װפנן דעם דערצײלט גענוי און ער ברפנגט פיל אויסצוגן פון דער ײדישער פרפסע אין אמעריקע אליהי שילמאן אין זײן ארטיקל ״ש״עס סצפנישער דעביוט אין אמעריקע״ <ײױא- בלעטפר״ 1932, ב. 4, נ. 5-4>. ער ברפנגט אגב פון ש״פם א ברױו, װאס איז געװפן פארפסנטלפכט אין נױ־יארקפר ״טאג״, אז אין 1894 האט ש״ע אנגפפרפנט בײ הלל מאלאכאװסקי, דעם ארױםגעבער פון ״די טוייב׳ אין פיטסבורג, צי ם׳איז פאראן א ײריש טפאטער אין פיטסבורג און צי ם׳איז מפגלעך אויפצופירן א פיפסע, װײל ער האט פארטיק א קאמעדיע אלא ״רפװיזאר״ פון גאגאל (יקנה״ח. - ש״ע האט אויך אין יאר 1904 אנגעשריבן א קינדער־פיעסע ״דפר רב מים דער רבצין׳, װאס איז ארויס אין הפברפיש (אין פארלאג ״מוריה״, אדעס). פם יזפנפן אויך דא ידיפות, אז ש״פ האט אין יענער ציײט פארםאסט ספפציעל *סאר דער יידישער בינפ נאך דרײ פיפםעס (״דאס נײפ לעבן״. 1905, ״דוד בן דוד*, ״װוהין״ 1907), אבער נישטיזײפנדיק באפרידיקט פון זיי, האט ער זײ פארברענט. אבפר די צרות און עינוים פון ש״ע גובר צו זיין די אלע שטרויכילונגען, װאס ליגן אויפן װעגצום טעאטער, האבן זיך נאך