Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 839

זײט 839 ליםערארישע בלעםער נימ. 52 (503) איך האב שוץ לןןנג געפילט, אז די אויםירונגען פין ״םביה דער מילכיקער״, ,שװער צו זײן א ײד״, און ג*נץ הירשבײן — מײן רעפערטואר, אז מיר שפילן גו טויבע אויערן און פארגלעזטע אויגן. דאם ײדישע לשון װי מיר פארשטײען דאם און װי דער יידישער עולם דארף עם פארשטײן, װערט נישם פארשטאנען, און כאטש איך האלט םון מימישן שפילן און זוך צו נוצן װאם-װײניקער טעקםט אויף דער בינע און װאס מער אויסדרוק, האבן מיר אבער נאך נישט דערגרייכט צו יענעם מאמענט, װען מען זאל אינגאנצן באזײטיקן דאם לשון און ויך אומקערן צו פאנטאמין. און אזוי װי עס געםינען זיך נאך לענדער, װו מען פארשטײט נאך יידיש, װעלן מיר מוזן סראכטן ערנסט װעגן יענע לענדער. דערמיט פארענדיק איך דערװײל דאס קאפיטל .כעלעמער חכמים״. אבער איך האף, אז די װעלט װעט נאך זען ״כעלע. מער חכמים״ און איר אויך, און דעמאלט װעט איר קענען געבן אן אפשאצונג םון דער װייטן פון אט יענע ״שטרייקער״, װעלכע האבן דערקלערט א גענעראל׳שסרײק קעגן אונזערע כעלעסער העלדן.-״ אן ענטפער זײן קײן שטארק טיםזיניקער דענקער, בדי צו סארשטײן, אז צװישן דעם טעארעטישן דערפאלג פון א געזעלשאפטלעכער אידעע ביז איר פראקטישער סארװירקלעכונג ליגט נאך א וױיטער סא• ציאלצר װעג מים דערנער און שמײנער, װאס שטאמען פון דער אינערציע פון דער עקזיםטירנדער געזעלשיאםטלעכער ארדנונג, םון דער אפגעשטאנענקײט פונם געזעלשאפטלעכן געדאנק, םון אביעקטיװע םוזירות, װאס ליגן אפטםאל אין דער אידעע גופא א. א. װ., און נישט אײן אידעע יאיז איויפן דאזיקן װעג געשליי• דערט אדער נעשטרויכלט געװארן. אויף נאפאלעאן דעם ערישטן פלעגט מען זאנן, אז צוליב זיינע אויסערגעװיינליעכע נצחונות האט ער פארלוירן די מאס םון אוממענלעכס, אומדערגרײכבארס. דער טעריטאריאליזם אבער איז גארנישט אזוי צעבאלעװעט מיט פראקטישע נצחונות, איז ער זאל םארלירן די םארשטעלונג װעגן די קאלאסאלע שװעריקײטן איון שטערונגען, װאס װארטן אויף אים אײפןי װעג סון זײן םארוױרק• לעכונג. איך היאב דעריבער געמאנט בײ די םעריטאריאליסטן פראקטישע טעריטאריאליסמישע םעשים, אבער אנשטאט 'מ ע ש י ם, האט מיר בן-אדירי אוגטערגעטראנן מעישיות װעגן ״געװאלסי• קע נצחונות״ םון דער טעריטאריאליםטישער אידעע, מעשױת אומגלויבלעכע ווענן נצחונות אומענדלעכע. װארום צי קלינגט עם דען נישט א קאפיטשקע םאראדאק• םאל, װען בן-אדיר באהויפטעט, אז די טעריטאריאליסטישע אי• דעע ״האט זיך שיעור נישט פארװאנדלט אין דער הערשנדיקער אידעע״ םון יידישן םאלק? אויף אלע דיקטאטארן געזאגט געװארן אזא הערשאפט, װאס פיארלאנגט גארנישט און דערלאנגט גארנישט ׳. צי איז דא נישט סארגעקומען עפעס א מיםפארשטענדניש? נײןו נישט מערי, בן-אדירי האט זיך באנוצט מיט א קוגציקן קװי-פרא• קװא און האט אלע נציחונות סונם ציוניזם - דעם אויפבלי סון דער ציוניסטישער ארגאניזאציע, די באלםור-דעקלאראציע, די דערגרײכונגען אין פיאלעסטינע גוםא - םארשריבן אויף דער קאנ• טע םונם טעריטיטאריאליזם װייל ״אין יםוד םון ציוניזם, װאס איז םאר די לעצטע עטלעכע יאר אויםגעװאקסן אין דער גרעסטער און מעכטיקםטער באחעגיגגי םון ײדישן פאלק, איז - םארזיכערט אונז בן־אדיר - געלעגן די טעריטארייאליסטי• שע אידעע״. ם׳קומט אויס, װי בײ אײניקע 'נעגער-שבטיפ, בײ װעלכע ס׳הערשט א מנהג, אז דער מאן לײגט זיך ארײן אין היפשער פראצענס האט נעשאלםן. געשאלטן דערפאר, װייל זײ האבן פשוט נישט סארשטאנען, אז פון דער בינע שטראלט אראפ א ליכטיקײט, װאם בלענדט די אויגן. די װונדן װעלן זיך אזוי גיך נישם םארהײלן. מיך אינ• םערעסירן נישט די םארלוסטן, װײל איך האב שוין אין מײן לעבן פארלוירן א םך, און עס קען װידער קומען א ״יאשע• קאלב״, װאם מען קען װידער מאכן א פאר דאלאר מיט דער אױפירונב. אבער מיט דער אויפירונג, מיט דעם געװאגטן פרײו, װאס מען קען אפילו נישכ אנרוםן געװאגט, װײל נאך 15 יאר ארבעט, נאך ססז אויםירוגגען, האט םען געדארםט דערפרײען ײדישע הערצער מים דעם טעאטער׳פרײד, װאם שטראלט ארויס פון ״כעלעמער חכמיס״. אבער גײ שרײ — אגי שלמה, און זײ ענטסערן — אני םשה. עס איז םאר אלע שוישפילער פון טעאטער און פאר דער ײדישער אינסעלינענץ א סרױעריקע דערשײנונג. איך װײס נאר, אז איך בץ נישט מער דער, װאס איך בין געװען. איך מח איצט ערנסט טראכטן װעגן געםינען א װינקל צי אין פײלן, צי ערגעץ אנדערש. ערגעץ םוז איך אריבערטראגן די טעטיקײט םון קונסט׳טעאטער, אױב נישט, האב איך מורא, אז עס װעס פירן צו שלעכטע רעזולםאטן. םײן ארטיקל ״א לאזונג אדער א קמיע?״ האט אויפגע־ בראכם דעם ח. בן־אדיר קעגן מייר. ער האט אנגעשרייבן א שארםן ענטפער <״איז די שםרויס־פאליטיק אן אױיסװעג? ״ליט. בלעטער״ נ. 50) און געפרוװט אויסלאזן צו מיר זײן שװער ביטער הארץ צוליב מײן קריטישער באציונג צו זײן טעריטאריאליסטישער קאנצעפציע. אבער דער ענםסער האם מיך נאר נישם געםראםן, ער האט צו מיר בכלל א קנאפע שייכות. יאיך האב געשטעלט א פשוטע םראגע, נישט, חלילה, קײן טיםזיניקע, נאר א פראנע, װאס ליגם בײ אלעמען אויפן צונג, און נעסלעך:י - איר באהויפטעט, ח. בךאדיר, אז דער טעריטאריאליזם איז ״די אײנציק־רעאלע לעזונג םונם ײדן־פראבלעם״, יאיז װי געשיקט זיך עם - האב איך געפרעגס - װאם ידי רעאלע ײדישע וױרקלעכקײט געםינט יזיך נישט אין דער מינדעסטער בארירונג םיט דער ״רעאלער לעזוננ״? די רעאלע זױרקלעכקײט איז גע־ בליבן שטײן פאר םארפלאנטערטע און םארשאלטענע םראגן, אויף װעלכע זי ברעכם זיך דעם קאפ, און די ״ריעאלע לעזוגג״ פונם גאנצן ײדן־סראבלעם איז אזויי פארקאנספירירט, אז זי דערלאנגט נישס צום באװוםטזײן ובמילא אויך ינישט צום װילן םון די ברײ־ טע ײדישע געזעלשאםטלעכע שיכטן, שוין אפגערעדם פון די גרויםע ײדישע םאסן. אויב דער טעריטאריאייזם איז באמת די ״אײנציק-רעאלע לעזונג פון ײדן-פראבלעם״', איז װו זענען אײערע טעריםאריאליסםישע פלענער און פיראיעקטן, אײערע טעריטאריא• ליסטישע שםרעבונגען און דערגרײכונגען, אייער טעריטאריאליס• טישע באװעגונג און םירונגז װאס, מײנט איר, ענטפערט מיר דערויף בן-אדיר? ער בא■ זזײזט סיר, אז ״די טעריטאריאליםטישע אידעע (אונ• טערגעשטראכן דורך םיר, מ, ז.) האט פאר די לעצטע עטלעכע צענדליק יאר אפגעהאלטן נעװאלםיקע נצחונות צװישן דעם ײדישן םאלק און זיךידארט שיעור נישט אין דער הערשנדיקער אידעע םארװאנדלט״. אבער צי װעגן דעם האב איך זיך געשפארט מיט ח. בן-אריר? צי האב איך דען געלײקנט, אז די טעריטאריאליס• טישע אידעע האט דערגרײכם א געזױסן דערםאלג? איך האב דאך אלײן געשריבן, אז ״די טעארעטישע דיםקוסיע װענן טערי• טאריאליזם איז שוין מיט יארן צוריק געשלאסן געװארן. דאם לעצטע װארט געהערט דער פראקטיק...״ מ׳דארף אבער נישט ד״ד ם. ז'?בערפ$רב /;?•אד׳שע כלפול אנשטאט