Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 838

ליט.ר*רישע בלעטער נומ. 52 (503) זײט 838 סאריס שװ$ר-ץ / נין־ייאדק דעד יידישער טעאטער־עוד□ אין נױ־יאדק און דאס ״דישע קונסט־טעאטער םיר הןןבן עאקימען * נ-עםעדן בדיװ טין מיןריס שװטרין/ דעם טידעד טונם ״דישן קינםט־טעוושער׳ ולעגן דעד ארבעש און די באדיננוננען׳ אין ו־ע״בע דעם םעאטעד קוםט אוים ״עצטנם צו *דבעטן. י בעיקר בטרירט םאדים שװאר־ן די באצױננ טין רעם נ־ו־יןןדקע־ יידישן טיבליקום צי דער אויטטירוננ טון ,בעלםעד חבטים*, װעלבע• װי באקאנט, דאם נעחאט א באנ־םטערטן אייסנעם פיי דעד יידישעי און ענגלישער קריםיק. דנם דער ברװי איז נעשריבן צו אונז טרידאט, דאך ־עכענען םיר, אז םאר־ם שװארץ װעם או־ף אונז ניסט טאריבל דאפן׳ ײאם םיד טא־עסנשלעבן אויםצינן טק ז־ן פרײו צו אונד ~ די טראנע איז נאר, צי אם דער ,נרי־ טער עולם*, אויף װעטען םאד־ם שױארין גיםט אוים זיין םאדביטערוננ, טירם נישם אן דעם זעלבן .סטרייק׳ אױך קענן די ,ליט. בלעטעד־ און ײעט נישט ל־ענען זיין פריװ.. יעדנםאלם• םארים שװארץ וױי־געשריי דארף נעהערם ודערן. — רעד. לעכער. די אויפירונג האט געקאםט שװערע טײזנטער, און גןך טויזנטער זענען פארלוירן געגאנגען אין די עטלעכע װאכן, װאם מיר האבן די פיעסע געשפילט — כמעט אלס פראטעםט קעגן דעם טעאטער׳עולם, װעלכער װײםט נישט דעם אונטערשיד םון דעם קונסט׳טעאטער ביז גלאס נארישן, שאבלאנעם םעןןטער. יא, דער עולם װײםט נישט. איצט נאך 15 יאר. װײם איך אץ בין איבערצײגט, אז ער װײסט נישט. דער דורכםאל פון ״כעלעמער חכםים״ האט םיר געגעבן די געלעגנהײם קלאר צו װערן. עם הײסט, איך האב שוין לאנג דערםילט, אז די הײם פון ײדישן קונסט׳טעאטער דארף נישט זײן אין ניו׳יארק אץ דערפאר האב איך געװאלם שאפן דעם אלװעלטלעכן קונםט טעאטער, און מיר זאלן קענען דערקלערן די גאנצע װעלט װי די הײם פון ײדישן קונםט־טעאםער. דערםאר האב איך זןזוי געױאלט װארשע אלס די ארבעטס׳שטאט. דאס ארעמע װארשע, װאם קען באלוינען דעם אקטיאר׳קינסטלער מים ץ שטיקל סרוקן ברויט, אבער מיט גײסטיקער באםרידיקינג. ,כעלעמער חכמים״ װאלטן זיכער אין םאסקװע אדער װארשע, פאריז אדער בערלין געהאט דעם גרעסטן דערפאלג, אםילו פיגאנציעל, װײל אלץ. װאס מען קען זיך װינסשן םץ א טעאטער־שטאנדפונקט, געםינט זיך אין ,כעלעמער חכמים״. ,כעלעמער חכמים״ איז א פארשטעלונג, װאס דארף צו• םרידנשטעלן סיי דעם אינטעליגענט, סײ דעם פשוטן מענטש. אבער דער מענטש דארף קענען דאם לשץ. ער דארף האבן, װעלכן עס איז באגריף װער די ,כעלעמער״ געשטאלםן זענען. איך האב פײנט זיך אפצושסעלן, באקלאגן, זאגן קינות. — א טאג נאך דער אויםירונג פון ,כעלעמער חכמים״ איז םען שוין נעװען אלע פארנומען אין דער םארצװײגסער ארבעס, װאס איז שוין מיט חדשים צוריק געװען צוגעגרײט — פון פױכטװאנגערס ,יאזעפום״. אבער דעם ביטערן פיל םץ דעם מים׳דערםאלג פץ ,כעלעמער״, װעל איך אזוי גיך נישט ארונםערשלונגען. עס זענען דא פיעםעס, װעלכע נעםען נישט אויס, װאם מען מוז זיך א קניפ טאן אין באק, די פארב זאל שםײן. מען םוז אמאל צוגעבן, אז אפשר איז דאס א בארעכטיקטער דורכ׳ פאל, — אבער ביי די .כעלעמער* בלײבט דער געדאנק שטײן, מען קען זיך קײן דערקלערוגגען נישט געבן, נישם נאר אײך, נאר אלע װיכטיקע קריםיקער. שרייבער, טעאטער׳מענטשן, אםילו די שונד׳שרײבער אץ מענעדזשערם, יעדער, װאס האט װעלכן עם איז באגריף םץ אביםל טעאטערלישקײט, קען בשום אוםן נישט פארשטײן, װאס אזוינם האס דא געטראםן, װאס דער עולם האם אזוי װי אײן מענטש, דערקלערט א מין היטלער׳באיקאט אױף דעם טעאטער און נישט געװאלט ארײנשפעקן — און די, װאס זענען געקוםען, האס א קלײנער פראצענט געבענסשט אץ א — — איך בין נישט אײן מאריס שװזרץ — איך בין טויזנט, - אז איך קען שטײן אין דעם צעױשעמן נױ- יארק אץ האלטן א קונסס׳טעאטער פאר ײדן, װאס אײן גאט װײסט, אז זײ נויטיקן זיך נישט אין אים, זיי גייט ער כמעט גארנישט אן, אץ איך פארמעסט זיך נאך םאר די ײדן אויפצוםירן אזא צאצקע, אזא ליכםיקן אוצר װי ,כעלעמער חכמים*. די ניו׳יארקער ײדן האבן געגעבן א גרויסן פאטש אין פנים דער גאנצער יידישער אינטעליגענץ, אלע קריטיקער און אװך דעט קונסט׳טעאטעד. זײ האבן פשוט אויסגעדרייט, זײט מוחל, דעם רוקן צו דער מזרח-װאנט און געזאגט : הערט אײך צו, אקטיארשםשיקעס, קריטיקער, שרייבער, םיר האבן אײך אין דער אדמה מיט דער ,כעלעםער״ מעשה אינאײנעם. מיר װילן זען אין דעט טעאםער, א גאנץ אנדערע מעשה. א מעשה, אין װעלכער מיר האבן די דעה. איר װעט נישט ארויפצװינגען אויף אונז קריסטאליזירטן הומאר, אן אייגנארטיקע פארם פץ שוישפיל, א צארטן, ליבן און פײנעם שפיל. מיר זענען גרע- םערע מבינים פון אײך. מיר דענקען פונקט פארקערט. אונז ארט נישט אײערע חדשים ארבעט, אײערע שװערע גענעראל־ פראבן, אײער אייגנארטיקע אויםטײטשונג פון ,כעלעמער״ פילא׳ זאפיע. אונז ארט נישט אײער אריגינעל שפילן פון דעם כעלע׳ מער רב, ר׳ ױסף לאקש, אויך נישט דאס שפילן פון די איבע׳ ריקע שױשפילער, און די העכער 75 באטײליקטע, װעלכע האבן געשפילט װי אן אויסערגעװיינלעכע סימפאניע. אונז ארט נישט אויב איר װעט זיך ערגערן אץ זאגן, אז ם׳איז נישט כדאי געװען די 15 יאר אזוי זיך מוטשען און שאפן א טעאטער, װאס האט ארײנגעבראכט איבעד 100 אינטערעםאנטע אויפירוננען.— אויפגעהאדעװעט פיינע קינסטלער. אונז ארט עס גארנישט! מיר װילן נישט, אז אונזערע שוישפילער פון קונםט-טעאםער זאלן זיך, װי מיר דענקען, און װי מיר שטעלן זיך פאר, נאריש מאכן אין די חכמות פון די ,כעלעמער נאראניס״. אויב לאכן, װילן מיר לאכן סון סיגאלס אדער פרײמאנס קאמעדיעס. אויב זינגען. װילן מיר הערן די לידער, די צװײ׳דײטיקע, שאבלאנע, מיאוסע, חוצפהדיקע, פע• פערדיקע, סקאליעטשעטע, מיט װעלכע עס קװיקן אונז די בארימטע אפערעטן׳זינגער. װאס טויג אונז אזא צארט, שײן ליד װי.י ,טעמערל מײנם, םעמערל פיינס. פץ יענער װעלט שפיל איך, פון יענער װעלט זינג איך צו דיר״... אדער דער הארציקעד קייםטאלי׳ זירטער הומאר, אדער געלעכטער, װאס איז אזוי ײדיש רײך און איידל. פשוט גערעדט — מיר דערקלערן א ,שםרײק׳! — און דער שטרייק איז געװען א גרװזאמער, א מערדער-