Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 831

זײט 831 ליטער?רישע בלעטער נים. 51 (502) רצחק?יעסעג־שסײ/ / ל$ד*ש משה בדאדעדןאן - דער לאדזעוער (צז זײן צהאנציק 'אררקן י7ב?י) ער אױםגעראטן, לאדזש װערט איבערגעסילט פון... פארװענױס. פאראדאקסאל. האץ עם איז אבער אמת. אץ מוח עקבערט און עס קוםען ורערטער: ,מיר זענען לאדושער, אויב נישט געבוירענע, יעדנפאלם דערצו־גן אין געװיסע אײגנארטיקע באדינגוננען. מיר האבן דאך געזען, װי מענטשן מאכן פארמעגנס. אפילו צוגעהאלפן בארע• כענען און צוזאמענשטעלן קאלומנעם מיט פינף אדער אויך זעקס ציפערדיקע רעזולםאטן. מיר האבן מיטגעמאכט מיט אנדע• רע א טײל פון דעם אלעם. מיט װאס לאדזש גרויסט ז־ך, און פארבליבן גאנץ כשרע קבצנים אין בוכשמעבלעכן זין סון דעם דאזיקן מייסטערהאפטן װארס. נאך מער, מיר חאבן בײ• געװויגט אן עפאכע פון פאלאצן-בויערײ (א גענוג-געשמאק־יאזער אויפטו, צװישן אונז גערעדסו אין געװיסן זין אזיך בײגעהאלפן, אליין אבער נישם געקאנט זיך אפהיטן פון נע ונדקײט- אלץ הײסט נע־ונדז בעםער װעגן דעם נישט צו רעדן. דאם גרענעצט שוץ םיט נאלגן-הומאר. מ־ר האבן הײמען און דאך — — זאל איך עם אנרוסן מיטן םאסיקסטן װארט: לומפן• פראלעטאריער אדער װאגאבונדן. יעדנפאלס, קאנדידאמן אויף אזעלכע זייער פיטארעםקע טיטילן. אין אנדערע מקומות זענען פאראן פאסיקערע באצייכענונגען: האבאס. טרעמפס. װאם דאס מײנט, זע די װערסער-ביכער. זאל זיך קיינעם נישט דאכטן, אז דאס האט צו טון מיט סינדערװערטיקײס. בראדערזאן סאר■ שטײם עם גאנץ גוט דעמאלט, װען דאס הייטל פונם לאדזשער מענטש לאזט זיך אביםל פ־ינלעכער פילן. דעמאלט, װען ער דער• הערט אין זיך דעם םוף פון דער ברייטער אויםערלעכער װעלט. װען דער לאדזשער מענטש צעבונטעװעט זיך און רעװאלטירט. א פײנ עכער אמת. מיר מראגן אים אלע אין זיך, צי מיר װילן אדער נישט. און עס איז גארנישט שרעקלעך — אסשר גאר פארקערט. און םשה בראדערזאן איז צװישן די אויסדער• װײלטע. צװישן די פריװיליגירטע. אויב מען װיל. אױ דאם אויך א פריװילעגיע. און ײעסען עס איז נישט ליב, זאל ער מאכן דעם העלדישן פרײו זיך צו באפרײען פון אס דער נא■ בעלער פריװילעגיע. קונסט איו א פרעכטיקער ענין. א קינסטלער צו זײן איז פיינלעך. דאס װײםן בלויז קינסטלער. בראדערזאן האט זיך װעגן דעם זײן אײגענע מײנונג און פאסט עם אײף גאנץ אײגנארט־ק. מיט א כאראקטעריםטישע פאר אים נאנטאלאנם וינגט ער עם אויס אין זײנע שפאטישע געזאנגען. שאפט האלב-איראנישע. האלב־עלעגישע גראטעםקן. פאסט אייף דאס לעבן. װי ס׳פלעגן עס טון יענע לײכטזיניקע טריבאדורן. באלאדנמעסיק און — װי בלויז ער באצײכנט עס — ,דראסאלעטיש׳. נישט דראמא• טיש װיל ער זען דאס לעבן. שפילעריש, איינגעשלייערט אין א כאראקטעריסט־שער פאר אים ,דראמאלעטישע׳ סארם. די גרויסע דר.מע פון אונזעי־ לעבן דערשײנט פאר בראדערזאנען אין א פארם פון א שפאטישן גאליקן־הומאר. דאס שײנט צו זיין פאד אים דאס פאסיקסטע. װײל - אויב שוין יא רעאגירן: לאמיר עס באװייזן זינגנדיק און טאנצנדיק, װי יענע פאיאצן און ארלעקינען פון ,קאמעדיא דעל ארטע״. י־דיש געזאגט: אראראטיש. א באמת׳בראדזאנארטיק קלינגנדיקער טערמין. זײן קלײן-קונסט בינעלע ,אראראט״ איז אן עכט לאדזשער קרעאםור פון דעם לאדזשער משה בראדערזאן, װעלכער זאגס: — אויב געטע האט געהאט זײן געליבטע הײמשטאט װײמאר, האב איך מײן װײ׳סיר — לאדזש... בראדעיזאן האט ליב לאדזש. לאדזש — א, דאס איז אזוי קאמפליצירם - דא האבן מיר דאך צו טון מיט אן ארס, װאס איז אויםגעםלאס• טערט מײנםסנםםטײל מיט ,קאצענע קעפ״, שטײנדלעך אזעלכע, װאס לאזן ז־ך הערן און פילן. דאם איז - גאנץ אביעקטיװ גערעדט. צוליב ביאדערזא• ז ▼ נען און זיין ױבילײ װ־ל איך אבער זײן מ ע ר װ י ס ו ב י ע ק• ט י װ. יא, דאס איז נישט אזו־ לייכט. יעדנפאלס םאר מיר, װעלכער קאן נישט באגרײפן בראדערזאנם גרויםע לאדזשער-ליבע. סוז איך און װיל אויך זיין אנרעםיוו. נישט קעגן לאדזש. א, נײן. קעגן בראדערזאנען. קעגן אזא מין אוניקום, װאם איז פארליבט אין לאדזש. אץ יענע אמאליקע. הײנט שוין לעגענדארע צייטן, האט עס געקאנם און אויך געדארפט זײן אנדערש. — לאדזש, א קלאנדײק פון שום און קדטע, צװישן װעלדער און בלאסעס. לאדזש, א ברויזנדיקער גיגאנט, װאס װערט פאר• שאלטן און גלײכצײט־ק געבענטשט פון הונדערטער טוױנטער פאריאכטע און פארשמאכםע. הײנט אבער — א, נעבעך, א פאראדיע אויף אלדאס, װאס קוםם פון ערגעצװו. איך קוק און טראכם: דאכט זיך, בראדערזאן װעט א ליאדע מינוט — אײב נישט הײנט, איז םארגן-איבערםארגן — אפטרײסלען זיך פון אט דער אויםטע־י• לישער ליבע. דאכט זיך, בראדערזאן איז אלײן נישט זיכער אין דעם. איך בין זײ;ר נײגיריק אויף װי װײט, װי טיף איך זע אין באגרײף עס. און אםשר פאסט עס זץ־ נישט, אט דער צונאנג, אוא מין פארס אין א פײערלעכן ױבל-מאמענט — ם׳קען זײן, אז דער טאן איז נישט אינגאנצן פאס־ק פאר דער איצטיקער מינוט. מען איז דאך געװוינט צו הערן די געהע• ריקע געזאנגען, טיפזיניקע פאנעגיריקס אין ענלעכע עטצעטעראס. ... אם זיצן םיר בײדע ב־י אונזער טישל, אײנס םון יענע גענוג-לאנגװייליקע טישלעך. יעדער מיט זיין געמיט. יע• דער מיט זיין נעדאנק. איך סראכט און מאך עס מיר קלאר אױפן קול: — דער לאדזשער מענטש איז שײנט מיר, געשטארבן. יעדנסאלס אץ לאדזש. דארט, אין דער װעלט, אין א פאריז, לאנדאן, אין םארשידענע אמעריקעם אדער אנדערע ארץ׳ישראלס, אױ ער, דער לארזשער םענטש, אלץ נאך סאראן און מערט זיך. דא אבער, אינם םאמאראדנעם קאצנקעפיקן בורג, װערט •) *״נער סין די קיסענריקע נומערן .יים. ביעסער־ װעם גע־ד־דמיס דין פשה ערןדערזןנען יין ױין סעפן. — רעד. י\ •.בתיגיגי