Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 830

ליפערארישע בלעטער נומ. 51 (502) זײט 830 פיעסע האט געהאט א שײכות מיטן ראמאן .דער מביל״, ױאם ש״ע האט אנגעשריבן אין נױ-יארק םיט א יאר שפעטער. - ש׳ע שרײבט גו דעם זעלבן ד*ר מ. פישבערג. ״...איך דארף אײך זאגן אפריער, אז בנוגע דער פיעסע װעט אײך מסממא אויםקוםען אויסצושטײן א קאמף דערפאר, װאס זי פארמאגט נישט קײן עפעקטן. נאר איך װעל זיך קײנמאל נישט דערלויבן נאכצונעבן דעס אמעריקאנעשן געשמאק און פארבוינן די געזעצן פון קונסם, זאלן זײ רעפעטירן אויך ד י פיעסע. אין איר איז פאראן מער אימת פון לעבן, אײדער אין דער פריערדיקער, הגם אויך וױיני• קער פאעזיע, װי אין ״סטצמפענױ״. - דעם 8-טן אקטאבער 1905 שרײבט ש״ע צום ד״ר מ. פישבערג: ״איך ארבעט איצט אויף א נײער דראמע, װאס איר אפאטעאז וזעט זײן אײנע פין יענע טראגיקאמישע סצענעס, ײעלכע איר האט צוגעזען זײענדיק אין װארשע״ אין עטלעכע װאכן ארום, דעם 23-טן נאװעמבער 1905 שרײבט ש״ע צום ד״ר מ. פישבערג: ״גלײכצײטיק דערמיט שיק איך אײך ארויס מײן נאר-ײאס אנגעשריבענע דראמע, װאס איז אויף מיר אנגעהויכט געװארן פון די בלוםיקע געשעענישן איך האב דער דראמע געגעבן צװיי נעמען: ״דער לעצטער קרבן״, אדער ״די בלוטיקע טעג״. קלויבט אײך אוים װאסער נאמען איר וױלט, אדער נוצט בײדע. די דראמע באשטײט פון 5 אקטן. ניט קײן גרויסע. אינם שפילן װעלן זיי קײן םך צײט ניט פארנעמען. פאראן א ראל א טראניקאמישע מיט זײער א טראגישן סוף - פאר דעם הער אדלער. דאס איז די ראל פון פריילעכן שנײדער יידל קטונתי. פאראן א ראל פאר א גוטער אקטריםע, א ראל פון א פרוי א העלדין. דאס איז - ראזע זיסערמאן. פאראן נאך א קארדינאלע ראל - פונם יוננן שוסטער, דעם םאציאל-דעמאקראט יואליק דראטװע - זײער א דאנקבארע פאר א גוטן טראגיקער. הכלל, מע האט באװארנט <ניט איך, נאר םאמע דאם לעבן> אלע- מען. װאס שייך דער״םצענישקײט פון״דער פיעסע, איז בײ א פינקטלצכער אויפירונג און מיט רייכע דעקאראציעם װעט זי מאכן א פוראר. א שאד, װאס איך װעל :יט זיין א־ן נױ-יארק אויף דער פרעמיערע פון דצר דאזיקער צייטלעכער פיעסע. איך װאלט אין איר אויםגעשטעלט די״סצענע פון דעם פאגראם און די םצענע פון די מאניפעםטאציעם אין זייער גאנצער רעאליטעט. נאר װאס זאל מען טון? איך פארלאז מיך אויף אייערע ארטיסטן, אז זיי״װעלן זיך באמיען אװעקצושטעלן אלצדינג װי עס באדארף צו זיין, בכדי עם זאל זיך באקוסען אזא אילוזיצ, אז יעדער אײנער פון די צושויערס, זיצנדיק אין נױ-יארק, זאל האבן דאס רעכט צו זאגן: ״איך בין געװען אין רוםלאנד אין די דאזיקע בלוטיקע טעג״. - די פיעסע ״דער לעצטער קרבן״ איז אין ער- געץ ניט אויפגצפירט געװארן און ניט געדרוקט געװארן. דער מאנוסקריפט האט זיך פארװאלגערט, װי י. ד. בערקאװיטש שרײבם, אין יעקב אדלערם ארכױו, און דערװייל איז פון דעם קײן שפור נישמא. - ״ אגב, אין דאטנפארבאנד איז אין 1922-1921 געשטעלט גע־ װארן א פילם לויט דעם ראמאן ״דער מבול״ - זע װעגן דעם דעם ארטיקל פון ב. טשערמינסקי <דצם ארטיסט פון ״הבימה״) אין ״דיט, בלעטער״ נומ. 104 : ״מי מיר האבן אויפגעפירט ש״עס ״ מבול״ פארן פילם״. -;סוף קומט> פאנד פאד די ״ליט. בלעטער־ מאריס האפמאן, דע אאר (אפריקע) ענטפערט דוד פראם (יאהאנעסבורג) םיט — 35 גילדן איןי רופט ארוים: אר> טיסט באריס ראם, חײם װינאקור, ד״ר מיבאשאן, אדװאקאט הערבשטײן יאלע אין קײפטאון), רעװרענד גולים (בויםארסװעסט), װ. ריבקא, י. סילכמאן, ד״ר סעלצער (אין יאהאנעסבורג), מאקס שלעזינגער (ניו־יארק), רעװרענד קאנסױוער, אדװאקאט קאהעף (אין קימבערלײ). — ד״ר ב. הערצפעלד (ריגע) — 12 לאט. — אדװ. א. ראבינאװיטש זריגע) — 15 לאט. — געשויבן א גאנץ נײע פיעסע, כמעט נאר איבערגעלאזט דעם הויפטגעדאנק, די נעמען פון די פארשוינען און א "צװײ-דרײ סצענעס אומגעענדערט. איך האב געװאלט, אז מיין ערשטע פיעסע אויף דער ײדישער בינע זאל האבן כאטש א שטיקל פנים פון א פיעסע, אזוי אז אויב די גאלעריע װעט זיך נישט קאנען אײנ־ האלטן און װעט אמאל װע״לן ״פאטשן בראװא״, זאל זי נישט פאטשן אומזיסט... ״ױנגע דראמאטורגן - זאגט״משעכאװ — בא־ דארף מען װינציקער אפלאדירן און מער אויספײפן״" גאלרענע וזערטער!..." ש״ע, װי מיר זעען, איז צוערשט געשפילט געװארן אויף פויליש. נאך דעם לענגערן פארבאט צו שפילן יידיש ״ טעאטער אין רוסלאנד, האט דאס ײדישע טעאטער נאך אלץ נישט געקענט קומען צו זיך און ארײננעמען אין זײן רעפערטואר פיעםעס מיט א לײטישן אינהאלט. װער רעדט - צו סטימולירן די גוטע ײדישע שרײבער צו פארפאםן פיעסעס פארן טעאטער ז עס װאלט אונז וױיט פארפירט, װען מיר װאלטן זיך גענוי אפנעשטעלט ״אויף אט דער פוילישער אויפפירונג פון ״צעזייט און צעשפרײט״. װער עס האט אן אינטערעס, דער קאן געפונען מאטעריאל װעגן דעס אין די ברױו פון ש״ע אינם ״שלום־עליכם־ב ך״ ז״ז 61, 206-205 און 365. די פיעסע איז איבערגעזעצט און רעזשיסירט נעװארן דורך מארק ארנשטײן. די פרעמיערע איז פארגעקומען דעם 11־טן אפריל 1905. אין ײדישן איז די פ־עסע גע״שפילט געװארן דעמ־ זעלבן יאר אינם מוראנאװער ײדישן טעאטער <זע אויך״ ״לעקסי־ קאן פונם ײדישן טעאטער״ פון ז. זילבערצװײג באנד 1, ז. 99).- עם איז פאר אונז באזונדערס א־נטערעסאנט, אז ש״ע גופא האט געשטעלט גרויסע פאדערונגען דעם דדאםאטורג און האט אליין געלערנט פיל אין טע״אטער גופא. װער װײסט - װען מיר װאלטן שוין דאן פארמאגט א גוטן ײדישן טעאטער, מיט אן ערנסטן״ צו־ גאנג צו אויספירונגען, מיט גוטע רעזשיסערן - װי װײט ש״ע װאלט אװעק אלס דראמאטורג! ש״ע פרװוט דאן צו פארבינדן זיך עננער מיטן יידישן טעאטער. אין 1905 האט ש״ע געשלאסן אן אפמאך מיט די אר־ טיסטן יעקב ספיװאקאװסקי און סצם אדלער צו גרינדן אין אדעס א קונסט-טעאטער, װו ער האט געואלט זיין דער ליטערארישער פירער. איבער א מסירה פון קאנקורענטן, איז די פארװירקלעכונג פון דער זאך געשטערט געװארן פון דער רוסישער רעגירונג. דערװײל קומצן אן די געשעענישן פון 1906-1905. ש״ע לעבט איבער די שדעק פון דעם קיעװער פאגראם און מאטעריעל הילפלאז און גייסטיק צעבראכן, באשליסט ער צו פארן קיין אמעריקע. ש״ע וױל אדירכשלאגן א װעג פאר זײנע פייגסעס אין אמעריקע. ער באקאנט זיך אין װארשע מיט ד״ר מאריס פיש■ בערג, און יענער נעמט אויף זיך צו באװארענען אין די ניו- יארקער יידישע טעאטערס ש״עס פיעסעס. יוםענדיק קײן קיעװ, שיקט ש״ע ארויס אין סעפטעמבער 1905 צװיי פיעסעס ״מאיר שאלאנט״ (באארבעט פון ״צעזייט אין צעשפרייט״) און ״םטעמ■ פענױ״ <אדער ״דער יידישער פאגאניני*). פון אמעריקע האט מצן געפארערט איבערצומאכן דעם 5-טן אקט פון ״סטעמפענױ״. ש״ע שיקט דעם איבצרגעארבעטן אקט און שרייבט: ״איך שיק אײך דעם 5-טן אקט צו ״כטעמפענױ״. א נײער אקט, אנשמאט דעם פריערדיקן. מיט א טויט, לײט אמעריקע פאדערט. א ײדישע העלדן, נאך מײן מײנינג, סמט ויך זעלטן אײס ליבע. נאר װאס זאל מען םוי, אז אמעריקע הייםט? װייזט דעם 5-טן אקט דעם ה׳ אדלער. לאז ער די גאנצע פיעסע גוט דורכקוקן, לאז ער זי אײן מאל אויפירן מיט אלע פיטשעװקעס, מיט אלע דעטאלן - װעט ער זען, װאס דאםאיז! <ברױו פון 26־טן אקטאבער 1905).- ש״ע געפינט זיך דאן אין זײער א שװערער און פארצױײפלטער לאגע, ער װיל לויפן מיט דער פאמיליע קיין אויסלאנד, עס איז אין די שװערע פאגראם-טעג, און ער בעט זיך: ״העלפט: רא• טעװעט:״ ״איך געפין זיך איצט מיט מיין פאמיליע אין זייער א טרויעריקער לאגע:.. ביז עס װעט אמאל אנקימצן, װעלן מיר דא אויפנײך!...״ צו יענער צײט האט ש״ע געארבעט נאך אויף א פיעסע, געבויט אויף די געשעענישן פון דער רעװאלוציע און די פאג- ראדען אין רוסלאנד מימן נאםען ״דצר לעצטער קרבן״. ״די