Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 826

ליטערזןרישע בלעטער נומ. 51 (502) זײט 826 פיגקע^&סײן /;;•עד־שע שדום-עדיכם דער אראטעסק-מ״סטווו דער װעלט. ס׳איז באקאנט, אז אין די צײטן פון די הארבסטע גזירות האבן זיך ײדן קײנםאל נישט אויםגעהערט בו װיבלען. ײדן האטימען גערודפט״ געפײניקט טיף באלײדיקט, זײ האבן נישט געהאט קײן מעגלעכקײטן אויף דעם אלעם אפצוענטםערן. זײ האבן מיט א װידערװילן אראפגעשלונגען דעם שפײ אין פנים און געזוכט אן אונטערװעג וױ *אזוי אויםבודרוקן דעם אינעװײ־ ניקסטן פראטעסט קעגן די אונמענטשלעכע דערנידערונגען. צװ. אנד. איז דער דאזיקער אומװעג געפונען געװארן - און דעם גײסטרײכן װיץ, דורך װעלכן עם איז אויסגעדרוקט געװארן דער פארהוילענער צ$רן. שלום עלייכםס הומאר שטראמט פון די זעלביקע קװאלן, הנם ער איז לויט דער עיקספרעסיע א פולגעשטאלטיקער. אין תוך אבער איז ער א צײנקריצערישער. װיפל בונטארישקײט לגבי אויסן איז פאראן אין זײן עפיזאדישן מאנאלאג ,גימנאזיע׳? װיפל ,מילדער״ אויפבר,יז קעגן דער ײדישערירעכטלאזיקײט איז קאנצענטרירט אין דעם .בלוטיקן שפאס׳? גרוים איז אבער ש׳ע דערהויפט דעמאלס, װען ער שילדערם דעם יידישן מענםשן, בעת ער איז צעקריגט מיט זיך אלײן. צו דעם מין באלאנגען ״מנחם מענדל׳, ״גאלדגרעבער׳ און ״מאםל פײסי דעם חזנם׳. דאס איז עפעם א געמיש םון ניהיליזם יאון אפאל״געםיק. זײן ניהיליזם איז נישט קיין רעזיגנירטע זעלבסטפארלײקענונג, גיכער איז עס א נאקעטע זעלבםטאנטפלעקונג. זײן הומאר־שפיגל איז א גרויזאמער פון װעלכן עם איז זיך גארנישט אויסצוהיטן, ער שלאגט אפ די פארבארגנםטע םאלדן און פארבאהאלטנסטע קע־ מערלעךיפון דער פאילקס-נשמה; ער ציט ארוים אויף דער טאג־ ליכט׳דעם פארהוילענעם קריפל. איז דאם נישט צומאל א בילד פון א צעלאזן חדר־ײנגל, װאס מאכט גריטאסן פאר דעם שפיגל און שפײטיזיך דערבײ אלײן אין פנים ארײן. ש׳ע איז אפשר םון די געצײלטע, װאס האבן קינסטלעריש דערזען דעם ײדישן גײםטיקן עלנט. דער דאזיקער רעאליסט שברעאליסט, װאס האס אין זײן שאפן אפילו אויף קײן אײן רגע נישט פארלאזט דעם ערדישן באדן, האם דאך פאטענציעל גראװירט צום טראנםצענדענטאליזם. זײין צעשפאנטע ריטמיק, װאם דערגײט םײלמאל צו א קאפשוױנד־ לערישער האסטיהײט, געפיינט איר תיקון אין הומאר, װעלכער איז לויט זײן װעזן אן איראציאנאלער. דער גאנג פון די געשע־ ענישן איז אזעלכער, אז יעדער קאסרילעװקער ״אונטערנעמער׳ מוז על פי לאגיק זיך אײנברעכן. ער בלײבט אבער נישט שםײן אויף קײן ארט, וױיל אומבאװוסט פאר;יך גופא טוישט ער אײן די לאגישקייט אויף פאנטאסטיק, פון א בעל־מחשבות װערט ער פארװיאנדלט אין א בעל־חלוםות. בעת קאםרילעװקע קלײבם זיך פיבערהאפטיק איבער קײן יעהופעץ, הייבט זיך אן דאס אמתע לוגאטישע שפיל. פון די דריבנע השגהלעך װאקםן אויםיגעװאגטע אםפיראציעס. קאםרילעװקע מארשירט אין איר סאמנאבוליסםישן שפאן מיט פארבעלעמטע אויגן און װאכע דמיונותי װעלמז מאך א װארע, דער פארשמײעטער קליינשטעטלדיקער בערזעריטער מיט דעם פארדרײטן דאשעק גייט אין קאמף מיט די װינטמײן־ ספעקולאציעס; די װעלט האט אבער קיין װארע נישט געמאכט, זי איז פון אים קנאפ־װאםי נתפעל געװארן. םנחם מענדלם אנזעעװדיקײט אין דער ״װעלט׳ איז ענלעך יצו דער אנזעעװדיקײים ,פון א װע־ רעמל, װאס פויזעט צװישן גראז. אט די ידאזיקע װעלמםרעמדקײט יאגט דאס אן אטראגישן שוידיער,* װאס האט דעם ש׳ע־לײענער איין שטענדיקן קלעם. מעגן זיך די פײנשמעקערישע מפונקים ברעקלען מיט ש׳עס ״זאגעכץ׳ און עס באטראכטן פאר בדחנישע ״שםעג־גרײפערײ׳, און דערפאר לעקן די פינגער פון זײנע אגעקדאטישע אויפבליצן. מיר האלטן, אז ש״עס הומאר־גרויסקײט ליגם גיראד נישט אין די בל־ערלײ אנעקדאטישע הינטערקלעצלעך, נאר דװקא אין דעם אימאנענטן אויס״דויער פון דער סטילופוליער פאלקסםימלעכער בארעדעװדיקײט. ער איז דאך דער געבענטשטערי פעכטמײסטער פון ײדישן פאלקם־מיטאס. דא קומט שוין צום אויסדרוק זײן א האלבער יארהונדערט איז אפגעלאםן, זינט אויף די הימלען םון דער ײדישער ליטעראטור האט אויפגעלויכטן דער שלום־עליכם־שטערן. צי האם אבער די יידישע ליטעראטור שוין דענסמאל געהאט הימלען? * צי יאיז דען נישס ש׳ע געװען פון די פיא״נערן, פון די סאמע ראשונים? דרײ און דרײסיק יאר האט ער געישריבן, אכצן יאר איז ער שוין טויט, און פונדעסטװעגן פעלם נאך עד־היום דער נויטיקער אויםבליק, ס׳איז נאר נישטא קײן פערספעקטיװ, כדי צו קענען ארומנעמען דעם גא״נצן היקף פון זײן שאפן. םיר זענען נאך אלץ פון שלום־עליכמען בארוישט, ממש באטויבט. דאס אויער קען פראסט נישט פארנעמען דעם רעזאנאנס; עם איז שװער זיך פונאנידערצוקלייבן אין די אײדעלע טענער, װאס זענען נויטיק פאר אן אקאדעמישער אפשאצונג. ש׳עי איז לויט זיין םהות דער געניאלער סטיליזאטאר פון דער יידישער גראטעסק. דער פאן פון דער דאזיקער גר״אטעםק איז די ײדישע צעיכראסטעטע װיר״קלעכקײט מיט אירע אומצאליקע קוידערוועלש-װידערשפרוכן. צי איז דען די דאזיקע װירקלעכקייט בעצם איצט אנדערש געװארן? צי איז דען נישט שלום עליכמס הימאר הײנט־צו־טאג װייטער צאפלדיק: עם האבן זיך אפשר גע־ ביטן די אקסעםוארן און דער אײסנױײניקסטער רעקװיזיט, <ר איז אבער געבליבן אומפארענדערט איר אינעװייניקסטע פאטענץ מיט 'איר פםיכישער דיספראפארץ צװישן דעם ״זיין״ און ״זאל׳, װאס דערפירט אפט ביז קראנקהאפטיקער איבערגעשפאנטקייט. אין צענטיער פון שלום עליכמס גראטעסק־שפיל שטײט צװ. אנד. ״מאטל פײסי דעם חזנס״. דאם איז דאך דער שטאף, פון װעלכן עס זענען שפעטער אויסגעפײלט גע״װארן די כיל־ערלײ מנחם־מענדלס. די שפרונג-״קאריערע׳ פון דאזייקן יינגל וא גלגול פון מענדעלעס ״קליין מענטשעלע׳), װאם יאגט אן מים א האם־ טיקער געשװינסקײט, םימבאליזירט אויף דעםיקענטיקסטן אופן די זעלביקע איבערגעשפאנטקײט פון יידישן לעבנסשטײגער. א ״בעל הביתישע׳ פאמיליע כאפט ויך פאר לופט־פרנםות, לײענט ארויס פון א לוח דעם ״סוד״ װי אזוי צו מאכן טינט אדער קװאס און חלומט דערבײ װי אזוי דערםון צו מאכן א ״פארמעגן׳. מאטל װערט דער הײפט־פארקויפער פון קװאס... דער גוטמוטיקער קו״נדס איז קודם־כל מכבד מיט קװאס אלע שכנים, חברים און גלאט באקאנטע. אויף דעם ארט פון צעטיילטן קװאס גיםט ער אריין אין עמער װאסער. דאכט זיך - די ״פרנסה״ האלט אין אײן װאקסן. דער מוטער פארגייט דאס הארץ פון רחמנות, זי זיפצט טאקע איבערן זינדלם ביםערע מערבה, װאס שלאגט זיך נעבעך אפ די פיס, ארוסלויפנדיק מיט דעם קװאם. אבער װער לײגט דערויף אכט, אז די ״קאריערע׳ שטײגט. פל״וצים נאדיר גאר א פריש אומגליק, מען שלעפט אין פאליצײ, װייל דער קװאם איז גאר קײן קװאס נישט... בעת די גילדענע גליקן, װען אלע זענען םילא שמחה, גיט די מאמע א טיפן זיפץ. עס קאן זיך עמעצן אויסדוכטן, אז מיט דעם דאזיקן זיפץ פירט זי איבער די גאנצע געמיט־שטימונג. אונז וױיזט זיך אבער אוים, אז נראד דער מא- מעשער זיפץ בארעכטיקט אײגנטלעך די גאנצע הומאר־נעץ, װאס ש׳ע האט אזוי קונציק צונויפגעשפינט. עס שװעבט פאר די אויגן דער זעלבסטבארוישטער מנחם םענדל. דער אייגנארט פון ײדישן לעבנם־שטייגער ליפערט דאך כסדר דעם שטאף פאר אלערליי פאנטאסטן, װעלכע װערן באין ברירה מגלגול פון אפגענארטע און ענטוזיאסטישע נאכיאגער נאך נײצ אילװיעס. דאס איז דער אורברחמנותדיקער דעטיצרמינױם פון דער יידישער "װירקלעכקײט, װעיכן קיין שום איבערגעשפיצ־ טער קאפ איז נישם בכח צו פארלײקענען. הומאר: זאל דאס זײן א סימן פון אפהענטיקײט? זאל דאס הייסן, אז ש״ע נעסט פאר ליב די װירקליעכקײט װי זי איז און מחמת הילפלאזיקײט זאגט ער זיך אפ פון קאמף? קומט עס נישט א מאל אײס וױ ש׳ע װאלט אייננעטענהט: צו־װאס זיך ברוגזן, צו־װאס זיך כעסן, צו־װאס זיך בונטעװען, אז עס איז לכתחילה באשטימט, אז אלץ זאל זיין אזײ און נישט אנדערש. א םך מאל איז שוין אויסגעקומען צו צו רעדן װעגן די קװאלן פון יידיישן גלייכװארט און װיץ, װאס איז א שם־דבר אין