Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 827

זײט 827 ליטערארישע בלעםער נום. 51 (502) פאלק, מיט װעינע מצן עדותט זיך א״ן טאג־טעגלעכן לעבן. מיט זיין נאטירלעכקײט אין אונמיטלבארקײט אין פשטות האט ער זיך דערשלאגן צו די טיפםטע װארצלען פין יידישן לעבנט־שטײגער. דער אויסדרוק ,שלום עליכם זאגט׳ װערט אידענטעפיצירט מיט דעם אויסדרוק ״דאס פאלק זאגט׳, צי אזא מדרגה איז נאך דעי־ װייל נישט דערגאנגען קײן שום יידישער שרייבער. ער האט מיט זײן שפרודלדיקן עכט־יידישן הומאר אי־יינגעבראכט אין גרויען ײדישן געסל א סך געמיט, הײטערקײט, ליכט און װארעמ• קײט. קינםטלערישע אפאלאנעטיק. ער האט טאקע אנטבלויזט די װונדן, געװיזן זײער צעאייטערטקײט, אבער דערבײ נישט ארויםגעװיון אםילו קײן שמץ סון שנאה אדער פאראכטוננ צו זײנע ,העלדן׳, נאר םארקערט, ער איז תסיד פארבליבן דער ה^רציקער אוהב״ ישראל. ער האם באװיזן קינסטלעריש ארײנצודרינגען אין דער טיף פון פאלקם־לעבן און םון דארט ארויםצובאקומען דאס סאמע אורװיקסיקע. זיינע צװײ קלאסישע געשטאיטן מנחם מענדל און טביה דער מילכיקער האבן שײן לאנג אויפגעהערט צו זײן דאס אײגנטום פון שרײבער און זענען געװארן א קנין פין גאנצן נחסן סײד? /?(יעד־שע ש ד ו ם-ע ל ■ כ ם דער דראמאטודג גר ־!ס־בד עד ד יקנה׳ז, מ־ט אייערע קארטן, מיט אײערע זשורפיקסן, - מיט אײ־ ערע דאמען די אריסטאקראטקעס אוו מיט אלצ אײערע געננ ארום און ארום: עס װעט זיך געפינען אײנער, װאס װעט אײך י באשרײבן אויף די גאזעטן, װעט פין אײך מאכן א בוך, א קא־ * מעדיע, א גאנצע קאמעדיע ן צו שאנד און צו שפאט װעט איר דעמאלט זײן אומעטום, װו מען הערט נאר א יידיש װארט: אויף טעאטער װעט מען אײך ארויסשטעלן■ מיע װעט קוקן אויף אײך, מע װעט טײטן מיט די פינגער און מע װעט לאכן, זיך אײנרײסן דאס געזונט לאכנדיק - מיט אײנעם װארט, די װעלט װעט זײן פול מיט אײך און מיט אײער יקנה׳ז: : :״ עם א־ז אבער נישט מקוים געװארן מארקוסעס װארנונג, אז מען װעט די אלע גענג ״אין טעאטער ארויםשטעלן״. די קא־ מעדיע ״יקנה׳ז״, װי מיר װעלן ײייטער זען, האט נישט געהאט קײן מוד אויף דער בינע. ש־ע זעצט פאר פון צײט צו צײט צו שרייבן אײנאקטערס. אין 1899 פארעפנטלעכט ער די קאמעדיצ אין איין אקט ״מזל־ טוב״, װאס האט נעםונען איר אמתן קינסטלערישן תיקון ערשט דורך א. גראנאװםקים קאמער־טעאטער, דעקאראציעס אין קאםטיו־ םען - מארק שאגאל, און א־ן דער סייםטערישער פארקערפערונג םון מיכאעלס אין דער ראלע םון ר׳ אלטער ואויםגעפירט צוערשט אין מאסקװע 1921 צוידער עפענונג ס־ן קאמער־טעאטער - צוזאמען מיט ,אגענטן׳, ,א פארשטערטער פסח׳).- אין 1903 פארע&נםלעכט ש״ע אין דער װעכנטלעכער ,פאלקם־ צייטונג׳ אין פארזעצונגען זיין .צעזייט און צעשפרײט׳־ואין דריי אקמן שפעטער צונעגעבן א פערטן אקטו. - אין יאר 1905 װערט די פיעסע איננאנצן איבערגעארבעט, און ש״ע גיט צו צו דער צוױ־טער אויפלאנע א קויצן אריינפיר, װאם איז ביז גאר אינטערעסאנט: .מיט אײניקע יאר צוריק - שרײבט ש״ע י- האט זיך געדרוקט פון מיר א פעליעטאן אין דער ,ײדישער םאלקסצײםונג׳ אונטער דעם נאמעז .צעזײיט און צעשפרײט, ביל• דער פינם ײדישן לעבן׳. הגםידי דאזיקע בילדער זענען געשריבן אין א דראמאטישער פארם, דאך האט זיך מיר אסילו נישט גע־ חלומט, אז איך װעל אמאל זוכה זײן צו זעען זײ אויפגעפירט אויף דער סצענע. - אין עטלעכע יאר ארופ האט מען די פיעסע איבערגעזעצט אין דער פוילישער שפראך און מען האט זי גע• שפילט אין פוילישן טעאטער אין װארשע. אמר,, דאס פובליקום האט אויפגענומען די פיעסע און דער מחבר י׳ין דער פיעסע זײער ראשנד, די גאלעריע האט געפאטש .בראװא׳ װי געװײנט• לעך. נאר װאס מער דער עולם האט געגוואלדעוועט, אזוי מער האט דאס דעם מחבר פארדראסן: ער האט געםילט, אז דער פיעסע פעלט א סך מער, װיפל זי פארכאגט: ער האט געפילט, אז אויף דער בינע װערט געשפילט איפעל־עטאן, נישט קײן דראמע. דאם, װאס איך האב ׳־עמאלט געליטן, קאן מען אנרופן ,חבוט הקב־". ,קײנער װײסט נישט, זאגט מען, װעמען דער שיך קװעטשט׳. איך בין געװען דענסמאל' אויב נישט דער איינ• ציקער, װאס האט אויסגעפײפט דעם מחבר פון דער פיעםע. איצט. בײ דער צװײטער אויפלאגע, צים אויספירן זי אויף דער יידישער בינע, האב איך זי גענוסען צום אויסבעסערן. דאס ,אויסבעסערן׳ האט מיך אבער אזוי װײט םארשלעפט, אז איך האב כמעט אנ. (־אחסצוגז ע?/ א שלום־עליכם האט פארמאגט אין זיך אן א שיער דראמא■ טורגישס זײנע אלע טיפן צאפלען און באװעגן זיך ווי לעבעדיקע און זיי בעטן זיך ממש פארקערפערט צו װערן אין נעשטאלטן. ש׳ע האט עם אליין גוט געםילט, און אין די סאמע ערשטע יארן סון זײן שאפן האט ע,־ אנגעהויבן שרײבן מאנאלאגן, - די ספע־ ציעלע םארם, דורך װעלכע זײן םענטש רעדיט *אוןי װיל זיך אוים• רעדן. שוין אין 1887 האט ש׳ע אנגעשריבן אן אײנאקטער .א חתן א דאקטאר׳;שפעטער אננערוםן: ,א דאקטאר׳ז און די קא־ מעדיע ,דעריגט׳; אין 1889-א ,רײנע קאמעדיע־ ,די אסיפהי'. ש׳ע האט נאך דאן געװיס נישט געהאט קײן שום רעיון און כװנה צו שרײבן פאר דעם ײדישן טעאטער, און דאך האם ער זיך אן אויםהער געריסן צו דער דראמאטורגיע. אמת, דראימאטי־ שע װערק סארנעמען א קלענערן ארם צװישן די ש־ע־שריפטן, אבער זענען דען נישט צעװארפן דראמאטװנישע עלעמענטן און טײלן אין אלע שאםונגען פוןי ש׳ע? שלום־עליכם אלײן איז גע• װען א נרויסער מײםםער אין לײענען און פארלײענען זײנע זאכן, און מיט יארן שפעטער איז בײ אים געװאיקסן דער דראנג צו זען זיינע װערק אויף דער בינע. אפשר װעט מען מיט דער צייט קענען אויםשטעלן א גענוי בילד פון דעם, װי ש׳ע האט זיך באםיט כל-ימיו אויסצוקעמםן פאר זיך אן ארט אויף דער ײדישער בינע, און װי אט דער קאמף איז אים נישט געלוננען: אזויפיל שםערונגען זענעין אים געלעגן אויפן װעג, - און ערשם נאך ױין םוים האבן ש׳עם װערק פארנומען אויף דער ײדישער בינע דאס ארט, וואס זײ פארדינען. עס איז מאדנע: ש׳ע װי א דראמאטורג איז דאך ערשט די לעצטע צען יאר אויםגעקומען, און די אלע װערק, װאס בײ זײן לעבן האט שלום־עליכמען בשום אופן נישט נעלונגען זײ אויםצופירן, גייען איצט יארנװייז נישט אראפ פון דער סצענע. װען מען זאל מאכן א חשבון-װעלכער דראמאטורג איז אממערסטן געשפילט נעװארן די לעצטע צען יאר אינם יידישן טעאטער - וועט ש׳ע געװיס פארנעמען סון די ערשטע, אויב נישט דעם ערשטן ארם. ש׳ע האט געהאט א באזונדער מזל בייט יידישן עילם, ע־ איז גיך באליבט געװארן ביי אלע שיכטן םון יידישן פאלק, ער איז געװען םון די אםיםערםטן-געלײענטע שרײבער ביי יידן. - אבער אין דעם ײדישן טעאטער איז אים אלץ גענאנגען .מיט דער פוטער אראפ׳. זײן םיר־אקטיקע קאמעדיע ,יקנה׳ז׳ אדער דאם גרויסע ,בערזענשפיל־ וא סאטירע אויף די קיעװער.,יפהו־ פעצער״ בערזע־םוחרים) געדרוקט אין יאר 1894, איז דאן כמעט נישט דערנאנגען צום עולם, וױיל די צעינזור האם דאס בוך קאנ• סיסקירט ם־טן אויסר״ד, אז די עם־הארציש םארדרייטע ססוקיים, װאם דער םחבר האט ארײננעגעבן אינם מייל דעם פערסאנאזש שמואל פאססערנאק[ זענען א ,חילול־הקודש׳ קעגן תנ׳ך יבאמת איז עס גע־וען צוליב א מםירה פון די קיעװער בערזע-סוחרים, װאס האבן דערקענם זײערע אײנענע פיזיאנאמיעם אין די פער־ םאנאזשן סון דער קאמעדיע. אט די קאמעדיע פארענדיקט זיך מים א גרויסער רעדע םון דעים סטודענט מארקים וצום גאנצן עולם:ו: .זעט קוקט אײך אן אין שפיגל, װאס םאר א פנים איר האם מיט אײערע ספעקולאיציעס, םים אײער בערזע, מיט אײער