Literarishe bleter · 1933-12-22 · 51 (22.12.1933) · p. Seite 823

זײם 823 ליטערארישע בלעטער נימ. 51 (502) - און איצט, פעטער, װעל איך אײך דערגײלן א םעשה, א טרויעריק׳פרײלעכע אדער א פרײלעך׳טרײעריקע, װאם האט זיך געקאנט םרעפן מיט מיר, מיס אײך אדער מיט סתם א יידן! - פאראן אבער אין דעם נאמען אײך יענער געצנדינערישער ריטואל, יענעי־ גראטעםק׳געשפענסטישער שפרונג, מיט װעלכן ײדן זענען מקדש די לבנה, בעת זי באװײזט זיך א נײע, א פולע איבער די דעכער און ליקן פון די ײדישע שטעט און שםעטלעך. יענער שלום עליכס, װאם ציטערנדיקע מענטשלעכע שאטנס - י ' ד ביזארע אין געשפענםטישע אין שיין פון דער זילבערנער לבנה — גיבן דעם אײביק־זיך-באנײענדיקן קאסמישן ליכט. אין שלום׳עליכמס װערק זענען בולט בײדע עלעמענטן. דאם אינטים׳אידילישע און דאם ביזאר נראטעסקע. די ראמאנטישע עקספעדיציע אין ביזאר-געשםענסטישן ארײן איז, אגב, כאראקטעריסטיש פאר אלע גרויסע הומאריםטן אין דער װעלט׳ליטעראטור. בײ ס;רװאנטעםן האט זי געםונען א קלאםישע לעזונג דאדורך, װאס ער האט דעם ביזאר׳םאנסאסטישן מאמענט אידענ• טיפיצירט מיט דער דאן׳קישאטישער אילוזארישקײט, און כדי צו געפינען דאס גלײכגעװיכט צום ביזאר־גראטעסקן מאמענט האט אים געדינט די םיגור םון סאנשא פאנםא. בײ דיקענסן װירקט זיך אײס דאם ביזאר׳פאנטאסטישע אין דער םארם פון אינטערמעצאס (זע די געשפענסטער׳געשיכטן, װאס דיקענס שיבט ארײן דא און דארט אין זײן ראמאן ״די פיקװיקיער״), אדער ער לויפט פאראלעל און זעלבסשטענדיק װי אין זײנע װײנאכטם געשיכטן. בײם דײטשן הומאריסט װילהעלם ראאבע געפינען מיר דעם דיקענס כעטאד פון ביזאר׳פאנטאסטישע אינטערמעצאס ארײנגעשטעיטע דא און דארט װו דער רעאליסטישער שטײגער םון דערצײלן דערלויבט עס נאר. (זע זײן ראמאן ״די כראניק פון דער שפערלינג׳גאס״). בײ טשעכאװן און גאגאל לויפט דער בױאר׳פאנטאסטישער עלעמענט װידער אםאי פאראיעל צו די אין רעאליסטישן נוסח געהאלטענענע דערצײלונגען און ראמאנען (פארגלײך טשעכאװס ״שװארצן מאנאך׳ אין גןנאלס דערצײלונגען װעגן ,דער נאז״. ,דעם מאנטי״ און אנדערעו. אײך בײ שלום׳עליכמן איז םאראן דער דאז־קער ״אפנויג״ צים ביזאר׳פאנכאסטישן, פינקט װי בײ די אלע דערמאנטע נרויסע הומארוסטן. ד?ס ביזאר־גראשעסקע רעאליזירט ויך בײ אים אין א גאגצער רײ דערצײלונגען, װאס לויפן פאראלעל צו זײן ליריש׳ הומאריסםישן שמײגער. איך װעל דא דערמאנען בלײז צװײ םון די דערצײלונ• גען — ״עולם הבא״ און ,א מעשה אן אן עק׳', אדער וײ ער האט זי שפעטער אננערופן ״דער פארכשופטער שניױער״. אין ״עולם הבא״ םארט אן אײדעם אויף קעםט דאס ערשטע מאל ארויס י>ץ דער װעלט אין צװײטן שטעםל ארײן. אויפן װעג, צװישן נאכט און שנײ, שטייט א קרעטשמע. דער קרעטשמער, בײ װעמען דאס װייב איז געשטארבן, בא• לאדנט דעם ײנגערמאן מיט ״עולם הבא״, ער זאל ברענגען די טײטע קרעטשמערקע צו קבר׳ישראל אין נאענטן שטעטל. די נסיעה מיטן מת אויפן שליטן איבער םארשנײטע נאכטישע װעגן, װאם װערן נאך באפאלן םונם קאפריז צו בלאנדזשען — איז א טיפישע געשפענסטער׳םעשה מיטן גאנצן ראמאנטיש-ביזארן אטעם םון פחד אין שײדער, װאם װערט צים םוף הומאריסטיש גע׳ די פםוקים׳םאנאמאניע פון טביה דעם מילכיקן. די םשל׳מאניע םון דעם רב ר׳ ױזפל פון כתרילעװקע. עטצעטערא, עטצעטערא. אזוי אנטאפן דעם מענטש אין זײנע מאניאקאלישע צו• שטאנדן האט נאר געקענט שעקספיר. םאד דעם גאון םון דער ״טראגעויע״ איז דער מאניא• קאלישער צושטאנד געװען דער ארויםגאנגם-נונקט, אין װעלכער ער הזןט געצויגן די העראיש׳דראמאטישע קאנסעקװענצן. שלום-עליכם האט, וײ קײן צװײטער אין דער ײדישער ל־טעראטור, געהאט דעם חוש פארן אור׳טראגישן עלעמענט. ער איז אײגנטלעך געװען, װי דער דײסש װאלט געזאגט א ״פארקאפטער דראמאטורג״. די מאנאלאגיש׳סעאטראלע םארם, װאם דאמינירט אין זײנע װערק, איז א קלאסישער בײשפיל דערפאר. ער האט אכער נישט דערםירט צו די לעצטע טראגישע םך׳הכלן װי דער גרויםער בריטישער אכזר, אדער װי װאלטער האט שעקספירן אנגערוםן: ״דער בריטישער בארבאר״. שלום׳עליכם האט געמילדערט די דראמאטישע עלעמענטן דורך זײן ליריש׳הומאריםטישן שמײכל. דורך זײן טיף הומאנישן ליריזם. ער איז אײגנטלעך געװען דער לעצטער נרויםער הומא• ניםט אין דער װעלט׳ליטעראטור. ער איז געװען דער ערשטער ״גריך״ אין דער ײדישער ליםעראטוד, װי פאראדאקםאל עס זאל נישט קלינגען. גריכיש אין זין םון םרײהײם אין דער םענװעל הנאהדיקער באצױנג צום װארט. ער האט באסרייט דאס ײדיש׳קינסטלערישע װארט פון דער מענדעלעשער אסקעזע און םון פרצעם ראציאנאלע םאר• זיכטיקײטן און רמזים (זע די בארימטע דרײ פינטעלעך) און געלאזט עס סליען. ער איז געװען דער ערשטער גרויסער װאקאכאנט אין דער ײדישער ליטעראטור. דער קריטישער משכיל האט די דאזיקע פרײהײט נישט םארשטאנען ױױ געװײלעך) און זי שלעכט אויעגעטײטשט. אליעזר שםײנמאן האט געשריבן מיט בטול װעגן שלום• עליכם דעם פאיאץ. און צבי הירשקאן װעגן שלום׳עליכם ״דעם לעצטן זאגער״. דער קריטישער משכיל האט איהם כסדר דעגראדירט אין אנגעװיזן אײף זײנע פאלקלאריםטישע אײגנטימלעכקײטן. דעמ־זלט, װען שלום-עליכם איז געװען סאמע װונדער. 11/< אין ליכט פון זײן װעיק פארלירט דער פםעװדאנ־ם זײן צוםעליקן כאראקטער. ער באקומם א זין און װערט אין א געװיסער מאס א שליסל צו דער שאםערישער מיסטעריע. װאס האט זיך בײ אונז אנםפלעקט אונסער דעם דאזיקן נאדען: שלום׳עליכם. ס׳איז םאראן אין דעם נאמען דאם הײמיש־אינטיםע, װאס טוט אױם דעם פרעמדן אורח םון זײנע װעגן און װאנדערונגען און זעצט אים אװעק בײם משפחה׳טיש מיט אלע הײמישע בא׳ גלײך. דאס ליכט פון הענגלאמפ ציט אים ארײן א־ן נאענטםטן ליכט׳קרײז און דער זשום פון דעם זיגגנדיקן סאמאװאר - אין אינטים׳הײמישן משפחה ניגץ: