Literarishe bleter · 1933-12-15 · 50 (15.12.1933) · p. Seite 813

זײם 813 ליטערזןרישע׳ בלעטער נזס. 50 500> יעקס סעססע / נין־י^דק/ ניו-יארקער טעאטע ר-ח י ד ו ש י □ װאכטאנגאװ, װעלכער װאלם אונטער די געגעבענע אומשטאנדן עפעם מער אױםגעמײםטרעײעט. ד. הערמאנס קאריערע אין אמע• ריקע איז נאך נישט קײן פארענדיקטע: עם עפנען זיך פאר אים נייע, מער-גינםטיקע ארבעט-מעגלעכקײטן, און ער װעט אװדאי נאך זיין געהעריקן פלאץ סארנעמען. אבער די דאזיקע פאלן קאנען דינען װי א װארנונג: נישט יעדער װעג פירט צו דערםאלנ - א נישט-פארױכטיקער שריט קאן װערן קאטאםםראפאל. דער חדוש איבער אלע חדושים איז געװען דער ריזיקער דערפאלג םון .יאשע קאלב״ אין קונםט-טעאטער. זינט פאקם געבילם מארד• און םמזר-מעלאדראמעס האט נאך א ײדישע פארשטעלוננ נישט אויםגעלעבט א גאנצן שפיל־סעזאן — בפרט נאך מיט א שטארקן דערפאלג אין צװײטן סעזאן ארײן, בעת אן אלגעמײנעם עקאנאסישן קריזיםז איז עס א פועל״יוצא פון בלויז קינםטלערישער קװאליטעט? סארים שװארץ האט שוין געהאט דראמאטורגיש פיל שטארקע פיעםעס (גארקים ״אויפן אפגרונם״, גאנאלם .רעװיזאר״, ראלאנם ״װעיף״ — און סעק• קלערם .דער װעג צו גאט״ ליגט נאך אלץ אויפן טעאטער- בוידעםי.), א יך גוטע דראמאטיזאציעס (אשס ״אנקעל מאזעס״) - און א םך אינטערעסאנטערע אויםירונגען (אנםקים ,דיבוק־, זשולאװסקים ,שבתי צבי׳, אנדרעיעװם .זיבן געהאנגענע״, לייװיקם ״בעטלער״, קלאבונדם ,קרייד־צירקל״, שלום עליכמם ״גאלד־גרעבער״, אשס ״קידוט השם״, גארדינם ״גאט מענטש און טייװל״) — און פאר זיך זיכער בעםערע ראלן (אין שלום עליכםס ״טוביה״, ״שװער צו זײן א ײד״ און ״דאם גרויסע געװינס״, ב רקאװיסשס ,לאנדםלייט״, לײװיקם ,שמאטעם״). דאם איז אויך טײלװײז באטאנט געװארן פון דער בעסערער יידישער פרעםע. א צװײטע ענלעכע דערשײנונג איז געװען ,א ראמאנס פון א םאלק״. אמת: אין זײן שפראכלעכער םעלאנזש־פארם פון ענגליש-העברעיש-ײדיש, האט אט דער האלב־אמאטארישער םפעק• טאקל געהאט די מעגלעכקייט ארײנצוציען ברײטע שיכטן. אבער פון די איבער 400.000 ־ידישע באזוכער זענען מינימום 75 פראצענט געװען ײדיש־ריידנדיקע. אויך דא איז זיכער די צי- קראפט נישט געװען א בלויז ,דינםטלערישע״, װײל ריינהארטם מײסםער־אײפירונג פון ,םיראקל״, בארעכנט אײף םיליאנען בא• זוכער, האט ואין נארםאלע צײטן) נישט צונעצויגן קיין צענט• חלק פון דעם. איז עם אפשר א סימן, אז די צאל ײדישע טעאטער• גײערם איז פלוצים געװאקסן? די אוידיטאריע פון אס די צװײ אויפירונגען איז געװען גרויס גענוג אנצופולן צװײ יאר צײט דאס בעסט-באװכטע טעאטער אויף בראדװיי און װאלט גע• קלעקט אויפצוהאלטן א גאנצן סעזאן אלע ײדישע טעאטערם אין ניו יארק. און דאך האבן אין דער זעלבער צײט אלע אנדערע טעאםערם געפוםטעװעט. אין װאכזשע ׳#3ך.ןן,. איז ,בא• שטאנען דער ,נס״ז - ■ די הײפט־סיבה איז דא, דאכט זיך, געװען אך ןקט׳אמע- ריקאנישע (אװי כאראקטעריסטיש פאר אלע ,גרויםצוגיקע״ אמע- ריקאנער אונטערנעמונגען): ,קאמפײן״ — א קאלאסאלע י םים• טעמאטישע רעקלאם׳ארבעט, וועלכע האט אויסגענוצט 1זלע װאריאנטן דרוק-םארטן (פון אפישן און גאנץ-זײטיקע צײטונג• אנאנסן ביז פארמעלע צירקולארן, פארשענקטע לעש־פאפירלעך, קאלענדערס א. אז. װ.), סײ אניטאציע בעל פה (דורך ,ראבײס״ צוערשט בלויז פאקםן: רודאלף שילדקרוים <קײן גרע• םערם פון אים האט נאך נישט באטראטן די ברעטער פון א ײדישעד בינעס האט אויםגעהײכט זיין בינע־לעבן אץ א פאר• װארפן פארשטאט-טעאטערל בײ לײדיקע בענק — בעת 20 ײדישע טעאטערס, מיט א דאפלטער צאל ,םטארם״, זענען אין דיזעלבע סעזאנען רײך געװארן. א. מארעװסקי, א. לילית, א. גראנאך, א. סאמבערג האבן נישט אײםנעהאלםן דעם עקזא• מען פון אמעריקאנער׳ײדישן .םטאזש״ - בעת צװײט־און דריס• קלאסיקע בינע׳באלםעלאכעם היקען און הינקען אין פראנט פון זײער באשטרא-יטן ,סוקסעס״. ,יאשע קאלב״ דערציט א צװײטן םעאטער-םעזאן, א ,ראמאנם םון א פאלק״ שפילט מען קנאפע דריי װאכן פאר איבער 400.000 יידישע באזוכער — בעת נײן ײדישע טעאטערם אין נױ יארק פוסטעװען און .כעלםער חכמים״?גערימט אלם די יהעכםטע קינםטלערישע דערגרייכונג פון קונםט-טעאטער״) נעםט נישט ביים ברייטן עולם. אפגעדינט אלע יארן דער אפערעטן - און מעלאדראמע-עבודה־זרה, װערט פליצים ,םאקם׳עס סעקאנד עװעניו• און דזשעני גאלדשטײנם פראזפעקט־טעאםער א מקום קדוש פאר .קונםט״. דוד הערםאן, דער סובטעלער רעזשיםער פון .דבוק״ און .בײנאכט אויפן אלטן מארק״, מאכט באמת ,פון א קלאץ א דרײדל״ (אין לי• בערמאנם ,דער נדר״ מים דזשעני גאלדשטײ) — ציען פײנ• שמעקער מיט די אקםלען: ,װו איז װאכטאנגאװ?״, — און אין דערזעלבער צייט װערט א ליאדע געפארבטע לייװנט און בינע גלאצערײ פון םצענישער אומבאהאלפנקײט נעפרײזט אלס ,רעזשיםערישע דערגרייכוננ׳. און נאך און נאך ,חדושים״• אין דער אמתן אבער זענען עס גאר קײן חדושים נישט. א טעאטער-עולם, דערצויגן אויפן ליארעמדיקן ,מעלא״ פון א קעםלער׳אדלער-שולע׳ האט נישט געקאנט דערשפירן די צארסע םראגיק אין טאן און זשעסם פון א שילדקרויט — פונקט װי עס איז געװען פרעמד פארן אויער פון דער איםט׳בראדװייער םוברעטין די םובטילקייט פון אלא לילית. (װיקטאר כענקין האט זײן דערסאלג געמאכט נישט אױף דער ײדישער גאם0. פון אן אנדערן םין איז דער ,חדוש׳ מארעװםקי: נישט געװען נאך אויף דער ײדישער גאס אין אמעריקע (און װעט משםעות קײנמאל נישט זײן) יענע טעאטער-ישיבה, םון װעלכער א םםאניםלאװםקי אדער וואכטאנגאװ זאלן א שטראל םון מיט טעאטער-חכמה און בינע׳קולסור - נישסא קײן צײם םאר .חקירה״ אין ײדישן אמעריקע, נישם בײם אקטיאר און נישט בײ רער טעאטער־קריטיק — איז בסילא טעאםער־ערודיציע קיין םחורה נישט (האבן םיר דאך אין די אלע יארן דא נישט אמאל זיך דערדינט צו א ײדישער טעאסער־סטודיע ׳.). מיט דעם איז אפשר אויך צו דערקלערן, םארװאס א יעקב בן-עמי, םטעלא אדלער, אברהם טײטעלבוים, מארק שװײד א. א. זענען לעצטנם דערװײטערט םון א װירקונגם-מענלעכקײם בײם בעםערן ײדישן טעאטער. און דער פאל מיט גראנאך און םאםבערג? ארײנגעפאלן אין א פרעמדער םביבה פון בײדע זײטן ראמפע, האט זײער פעריפעריע־עולם גענלאצט װי אויף א בײז סארזעעניש, און די חברים-מיטשפילער האבן ־דערלעבט א נקמה אץ ליטעראטור״. נישט א םך מזלדיקער איז געװען דוד הערמאן: א שװאכע פיעםע, געשטעלט אין קנאפע צװײ װאכן צײט מים אן אפע• רעטן• און מעלאדראמע׳אנםאמבל — ס׳איז כדאי צו זען דעם