Literarishe bleter · 1933-12-08 · 49 (8.12.1933) · p. Seite 796

ליטערארישע בלעטער נומ. 49 (500) זײם 796 אזױ װי אין דער ■יעסע זענען פאראן בװײ עלעםענסן — דער הםון און די אריםסאקראטיע. האב איך זיך געשטעלם םאר א פרינציפ,?ז די שםראך פון הםץ זאל זײן מער געמישט מיט העברעישע אױסדרוקן, דאקעגן די אריםםאקראטישע זאל אױסמײדן שסרענג-העברעישע װערםער. פארטיק געװארן מיט דער איבערזעצונג, האב איך אננע• הויבן זוכן א בעלן צו שפילן די פיעסע. געסאלן דער גורל אויף דער געזעלשאפט ״דראמאטישע קונםט״, א ליבהאבער־נע- זעלשאפט אין לאדזש אונטער מארק ארנשםײנם רעזשי, װאס האט אויפנעפירט אײראפעישע פיעסעס. אפנעהאלטן א זיצונג און ענדלעך דורכגעפירט דעם באשלוס צו שפילן, און עטלעכע מינוט נאכן אנגענומענעם באשלוס באקומען די בשורה, אז דאם טעאטער (״פוילישעס טעאסער״), אין װעלכן מ׳האט געזאלט שפילן, האט נאר װאס אפגעברענט. בין איך אתעק צום בארימטן יידישן טעאטער-דירעקםאר יצחק זאנדבערג. זײער פײן אויפגענומען, אבער אפגעזאגט און מיט א קלארן מאטיװ: — אין דער פיעסע זענען פאראן פרינצן, באראנען, גראפן, װייסן מיר דען װי אזוי אזעלכע מענטשן ג י י ע ן און װי אזוי זײ רעדן?, מילא, אז םען שפי<ם א ײרישע היסי טארישע פיעסע האט מען צו טאן מיט א י י ד י ש ן מלך, מיט י י ד י ש ע פרינצן, אבער גוייפו נ י י ן, און דערצו נאך נאכדעם װי פון דער זעלבער בינע האבן די פיעסע געשפילט אויף רוםיש אזעלכע אקטיארן װי מאמאנט דאלסקי און די ברידער אדעלהײם. נ י י ן! (אזוי האט גערעדט א ײדישער טעאט-ר-דירעקטאר און ״ אקטיאר אין 1912...). האב איך זיך געױענדעט צו א צװייטן אקטיאר-דירעק- טאר — ױלױם אדלער, און ער האט מיט שמחה אנגענומען םיין פארשלאג און מוצאי־ראש-השנה 1913 איז ״קין״ אין םײן איבערזעצונג צום ערשטן מאל געשפילט געװארן אױף דער ײדישער בינע אין מזרח־אײראפע, און פון דאמאלט אן װער פון די בארימטערע ײדישע אקסיאין אין אײראפע האס שוץ נישט געזאנט די ײדישע עברי פון מײן ״קין״? _ ױלױם אדלער, רודאלף זאסלאװסקי. לעאן סאקאלאװ, נאטאן דראנאװ, לייזער ראפעל, זיגמונט כורקאװ, משה ליפמאן א. א״ און אץ די לגצטע יארן האט אברהם מארעװסקי זיך אויסנעלעבט אין ״קין׳. אין װילנע ד רך א הוס.גאן פון 23 בסדרדיקע סאר- שטעלונגען איבערגעבראכן די ״דבוקיאדע׳ אץ 1923, און אץ װארשע געשפילם איז 1924 <זע ״ליס. בלעטער׳ 1924 נומ. 34). דערמיס איז באזײטיקט געװארן די םראגע, װעלכע ישעיה אוגער יאט געשטעלט אין סוף פון זײן הקדמה צו םײן געדרוקסער איבערזעצוננ ״צי עס זענען שוין דא די קרעפטן אויף דער יידישער בינע, װאס זאלן קאנען שפילן דאס שטיק?'. ״קין״ אץ מײן געדרוקםער ײדישער איבערזעצונג׳ װאס איז דרך-אגב דערשינען פונקט מיט 20 יאר צוריק (0913 אלם מיין ערשט געדרוקט בוך, האט דעם ײדישן ״קין׳ פאפולער געמאכט פאר צענדליקער טויזנטער ײדישע טעאטער-באזוכער אין אײראפע און ארגענטינע - און אײנעם פון זײ, דעם ײדישן א בערזעצער פון דער פיעסע, דעם שרײבער סון די שורות. אױף שטענדיק אזוי פארבונדן און פארקניפס מיט טעא• טער בכלל און םיטן ײדישן בפרט. < ~ קעלער ביז צו די העכסטע פאלאצן, פון זומפ ביז די געקינסטלטע גן-עדנם, פון פראסטיטוטקעס ביז די העכסםע ספערן. זײנע פרײנט האט ער געטוישט אזוי וױ הענטשקעם—פון מאטראסן און אקראבאטן ביז אמבאסאדארן און דעם קרױנפרינץ פץ עגג- לאנד. ער איז געװען אםאל ברוטאל װי א װילדער נאכן סרינקען עטלעכע טעג און נעכט דזשאמייקא און בארדא־װיין און אמאל צארט אזוי װי ראמעא. קץ איז געװען באשאנקען מיט אזא אקטיארישן טאלאנט, אז ער האט געקאנט באשענקען א נאנצע עדה אקטיארן. אט די דאזיקע עשירות פון לעבנס־תענוגים און שאפונגס• טאלאנט האט אלעקסאנדער דיומא ודער פאטער) גענומען אלס קאנװע פאר זיין פיעסע, װעלכע ער האט אננעשריבן באלד נאך קינס טויט, און שוין 97 יאר װי די פיעםע באגײסטערט מיליאנען צוקוקער איבעי־ אלע װעלט-טײלן און האט משוגע געמאכט טױזנטער אקטיארן. די פיעסע ״קין׳ האט א שטארקע צוציאונגס-קראפט פאר אקטיארן. יעדער אקטיאר קוקט אויף ״קין״ װי אויף זײן עװאנ• געליומ. אלע װייטאקן פון דעם אקטיאר. זײן גאנץ צעבראכן גפמיט. זיין פרייד רעדט ארוים פון אט דער ראלע. אומרחמנותדיק רייסס דײמא אראפ אין דער פיעטע דעם פוץ אץ גלאנץ פון הינטער די קוליםן. ער װײזט די לײדיקע גפשעפטן הינטער די אױםגעפוצטע שױפענסטער, ער טוט אויס א נאקעםן ידעם אקטיאר. פאראן שטעלן אין דער פיעסע, װפלכע אקםיארן װאלטן זײערע נאענטםטע פריינט נישט געקאנט זאגן, סײדן זײ װאלכן זיך פריער געדארפט אנשפורן, און דא זאגס מען עם פרײ. דער ײדישער אקטיאר איז נישט קײן אויסנאם. אויך דעם ײדישן אקטיאר האט געצויגן צו דער פיעסע ״קץ״. שוין דעם נ-טן יאנואר 1893 האט באריס טאםאשעװסקי אויפגעפירט אין נױ-יארק די פיפםע אין יאזעף לאטײנערס ״באארבעטוגג׳. נאך אים האבן געשפילט די פיעסע אין פארשידענע אנדפרע יידישע אי- בערזעצונגען דוד קעסלפר און מאקם ראזענטאל, אבער דאס ײדיש אױף דער בינע איז בכלל דעמאלט גפוױ״ן פארדײטשמערישם — בפרט, װען די הפלדן זענען נישט גפװען קײן ײדן. שפעטער האט דפר בארימטער יידישער אקטיאר מאריס מאריסאן געשפילט ״קין׳ טאקע אינגאנצן אויף דייטש, נאר די אנדערע אקטיארן האבן געשפילט זײערע ראלן אין ײדיש. אין 1911 האב איך געזען אץ לאדזשער גרויסן םעאטפר מאמאנט דאלסקין שפילן ״קין״ אויף רוסיש. א ײנג בחורל פון 17־טן יאר בץ איך דאן נאך געװען, און כמעט קײן ײדיש טעאטער נישט נעזען. אויף דער גאלעריע פון מעאטער בין איך דעמאלט געשטאנפן, װײל דעמאלט האב איך נאך געצאלם פאר בילפטן, און א מאדנער דראנג האס מיך געשטופט איבער־ צוזעצן די פיעםע אויף ײדיש. דאס אמעריקאנער יידישע טעאטער האט דעמאלם פאר מיר עקדסטירם פונקט אזוי װי פאר דפר װעלט אמעריקע פאר קאלוםבוסן. איך בין געװען זיכער, אז איך האב אנטדעקם די פיעסע. איך האב אפילו נישט געװוםט, װי אזױ מק קריגט די פיעספ, אבער אבנעשטאנען פון דעם בץ איך נישט. דורך בוכ־ הענדלער האב איך מיר איינגעשאפס א גאנצע ״קץ״-ביבליא- טעק - א רוםישע איבערזעצונג, צװײ דײטשע און אײן פוי- לישע אץ אזוינאך בין אץ צוגעסראטן צו דפר ײדישער איבערזעצוגג.