Literarishe bleter · 1933-12-08 · 49 (8.12.1933) · p. Seite 794

ליםערארישע בלעטער גומ. 49 (500) זײס 794 א םגולה בו םערן זויםען־, דאס גאנצע שטעטל װײםט שוין, אז איטשע מאטעס איז אומבאהאלסן און מען מוזקס פון אים כסדר. פון גרײם. בושה פןןרשארט ער זיך אין בית-המדרש הינטערן אויװן, פארהילט דאם פנים םיט דעם טלית. עם קוםט דער לעבטער מאמענט פון אינעװײניקססער שפלדיקייט. פען פארטרײבט אים פון װייב, ער לאזט זיך צוזאמען םיט פרדכי יוספן איבער דער םדינה אלס משולח. קומט שפעטער בוריק א צעבראכנער און אויםגעלאשענער, אן האפנונג... זײן אויםגע־ שפילסקײט װערט אײנגעפאסט אין בערפולן שװײגן. ,גראבע, געלע טרערן האבן אפוירגעטריפט איבער זיין בארד און עד האט זיך געװיגט אהין און בוריק, װי איבער א פת*. ר׳ אלעזר באדאד און זײן סאכטער רעכעלע װערן דאך מער געשילדערט אין דעם בושםאנד פון ״װערך איידער אץ בישטאנד פון ,זײן״ זײער דינאמיק שפילט זיך ענדלעך אוים אץ פילשטענדיקער ניװעלירתנ. ר, גדליה שוחס סק זאמאשטש זאל דינען אלס הויפט־קנופ פץ דער פאבולע, אבער אין דער אמתן קומט ער גאר ארויס פניםלאז. עפעס א טעכניש אינ• טערמעבא בװישן בװײ לאגערן; ער גראדירט בי דער טומאה, הײסט זוכן גאט בײם שטן... באשעוױס שטעלט זיך אפ נישט נאר בײם יחידם פאלן, נאר אויך ביי דעם פאלן םון כלל. דער פוילישער דיכ• טער זשולאווםקי האט געשריבן א דראמע א. נ. ,דער םוף פון א משיח׳, י. באשעװיסעס ,מעשה פון פארבײטנם״ אח אייגנט- לעך דער םוף פון א משיח-באװענונג. עם טאר נישט פארשװיגן װערן באשעװיםעס טיף אריינ• דרינגען אין דעם פנימױת פון דער נעשילדערטע עפאכע; ער האט דערשנאפט דעם אטעם פון יענער בײט. זײנע פלאסטישע מיסלען געבן א קענטיקע אילוזיע פון היםטארישער ווארהאס• טיקײט. בוױשן די ײנגע שרײבער בייכנט זיך באשעװים בא• זונדערם אוים מיט זײן װידערװילן בו רױקײש; אלץ גײט בײ אים ם׳רוב דורך א אינטעלעקטועלן פ לטער. ער פארלאזט זיך נישם אויף קײן םטיכישע בלינדקײטן. דערבײ האט ער עחדיב• יאנעל באהערשט דעם געשיכטלעכן מאטעריאל. אומעםום שװיםם ער פרײ ארום אינגאנבן אן אױםנעבונדענער. עטװאם אן אומהיימלעכן אײנדרוק מאכט די שםארקע קאנדענסירטקײט, עפעם א בו ענגע איינגעפרעסטקײם; מאמענ- טנווײז פעלט םאקע אוים אטעם. װײזט אוים, אז דא אױ זיך אין אים נוקם זײנע נאװעליסםישע קורבאטעםדיקייט. זאל אױך דערמאנט װערן זיין גליקלעכער פרוװ בו סטי• ליזירן דעם שטז ף, װאם װערם בלעטלעכװײז דערפירט בו פרעבױקײט. ער האס מיט גרוים דערםאלג באהערשט די שפראכלעכע מניעות, בײם ארכאױירן דעם סטיל, הגם עם זענען אױך פאראן גרילבן. דאם לעבטע קאםיטל ,דע־ דיבוק פץ גארײ׳, װעלכעם איז א מין רעקאפיטולאביע פון גאנבן בוך איז שוץ א איבער• געסריבענע נאכמאכוננ פון די פארבײטישע עברי־טײםש-ביכער, װאס דערבײלן ,א מעשה נורא״. דאם דאזיקע קאפיסל אױ אינ• גאנבן איבעריק, עם גיט קינסטלעריש גארנישט, דאקעגן םאר• פלאכס עם די בױאיבטיקע םטילױאביע• דער םך הנלז — אראפרעכנדיק די אוםבאדײטנדיקע פעלערן, איז די ,םעשה סון פארבײסנם״ זײער א געװאגטער און ערנםטער פרװו זיך קינםטלעריש אײנבולעבן אין ריםם םון איינע פץ די מערקװירדיקסטע עפאכעס פון דער ײדישער געשיכ• טע. באשעװיםן איז געלוננען אויף א פלאםטישן שטײנער ,בו קוםען או־ף די שפורן םון דער ײדישער פארגאנננהײט. ג א לאנגער רונדיקער און געקרײזלטער בארד און א צעקנעפלםן, םאמעסענעם טוזליק ביז צו דער ערד, דער ספאדיק פאררוקס בום נאקן און לולקע־ציבוק אין מויל״. װייטער: ,ר׳ בייניש האט געירשנט זײן שטול אין גאריי פון דורות. ער איז געװען א מחבר פון דיקע שאלות ותשובות און פון חקירה-םפרים; ער האט פארנומען א גרױם ארט אץ בית־דין פון ועד-ארבע-ארצות אץ מ׳האט אים גערעכנט פאר איינעם פון די שארפםטע פוסקים״. אנדערש זעט אױם דער לאמעד מרדכי יונף. ,...א מקובל מיט א געדיכטער פײערדיק־רויטער בארד, מיט לאנגע ברעמען, װי בארשטן, א פאסטער א װיינער און א כעסן. ביים דאװנען פלעגט ער קלאפן דעם קאפ אין דער װאנט, ביי תחנץ איז ער געפאלן צו דער ערד, װי די פארצײטידיקע און געקלאגט אױפן קול. ער האט געמאכט הספדים בײ טויטע און ערב יום-כפור שלאגן מלקות אץ פאליש״. בײדע װירקן קינסטלעריש שטארקער נישט בעת זײער אויפגאנג, נאר דערהויפט בעת זײער אויסגליטשן זיך. דער ראציאנאליסט ר, בײניש איז שטענדיק אײנגעשלאסן אין זיינע ד׳ אמות של הלכה, ער פארסראגט עקשנוחדיק נישט קיץ שום קװער־װעגן, דאס העכסטע איז פאר אים דער דין. עי װעט אבער ארומגעבוימט דורך א חברה צעגליטע ,קבלהניקעם׳, װאם לאכן פונם דין און װילן גאר דורך מעשיםיתעתועים דערנענ• טערן דעם קץ-משיח. ער װערט דורך זײ איינגעבראכן, װײל ער איז מאכסלאז. אקוראט װי א לײב װערט ער ארײנגענארט אין שטייג, װו ער װארפט זיך א ״געפגנטעטער״ און מוז זיך ענדלעך אונטערגעבן. אט אין דעם פראצעס פון שטופנװײזן אױסשפילן זץ אנטפלעקט זיך די קינסטלערישע עקםפרעסיע. דאס זעלבע לאזט זיך אויך זאגן װעגן מרדכי ױספן. אװדאי איז ער בעלעטריםטיש מערקװירדיק און די מאמענטן פון שטייגערונג, בעת ער פאלט ארײן אין גרימבאי־ן, שעלט דעם רב מיט טויטע קללות און שמייםט ביז חלשות א יינגנמאן. װאס האט זיך דערװעגט זאגן א קרום װארט װעגן שבתין. ער װירקט אויך אוממיטלבאר בעת זײן גרויסע־ התלהבות, װען ער סאנצט אין בית׳המדרש מיט דער דעמבענער קולע און רופט: ,ײדן, װאס שװײגט עץ, ײדן.י גאולה באה לעולם ׳.... ישועה באה לעולם!...' ער װירקט אבעד קינסטלעריש אומםארגלײכלעך שטארקער מםש דערשיטערלעך בעת זיין אומקערן זיך פון דעם מיםיע- ו.פג, אן אנטוישטער און בעבראכענער... די שיפע ליניע קומט בײ באשעװיםן תמיד ארױם בולטער. א שטומער צער בליקט ארוים פץ מרדכי יוםפס אוינן. א װעלט איז חרוב געװארן, װי אן אבל װיקלט ער ױך אץ יםורים. זיך אויםגעשפילט... אויף שטענדיק... דער לעצטער געברום קומט, דער כעםן בליצט אויף אץ שרייט אין גרוים פארלוירנקײט: ,יידן, רײסט קריעה:... שיט אש אויף די קעפ!... א גרויסע בראך האט אונז געטראפן:.. א ביטערער חורבן!..״ ר׳ איטשע מאטעם, דער באהאלטענער פאקן־טרעגער, איז בלי־ספק זייער אינטערעסאנט מיט זײן פארםראכטקייט,| װעלט• פרעםדקײט און הללשער סבלנות. ער הײבט אבער אן קינסט• לעריש צו פארכאפן, װען זיין לעבנם־ריכטונג פארנעמס זיך משופעדיק. דער שפרונג אין אפגרונט אריין הויבט זץ אן פין זײן באפלדיקן קוק מיט די פארגלױוערטע אויגן אויף דער שיינער רעכעלע. װאס איז געװען דער ערשטער שוידער. װאם האט אים שוץ קאנװולסיװ געװארפן אן א םיף. געװארן רעכעלעם מאן ארױםגעוױזן זיך שפעסער אלם אימפאטענט. ,ר׳ גאדל חםיד נעמט אהיים ר, איטשע-מאטעםן בו זיך און גיט אים צו פםן געבראטענעט קנאבל און ארבעס אן ואלץ, װאס דאס איז