Literarishe bleter · 1933-12-08 · 49 (8.12.1933) · p. Seite 793

זײם?79 ליטערארישע בלעסער נום. 49 (500) ײדיש שעםעלע םיענט זיך אנשעפן םיט םיישן מוס און ניײבן אין * בעםערער גוקונםט. און דער מנין םרײנט און קאלעגן מײנע, װאם האט מיך נעהאט ארויסבאגלײט סון בערלין, ו״ועט אויםקוקן, װײם *איך, די אויגן אויף מיינע דערמינטערנדיקע בריװ פון ריגע. אבער אין מײנע בריװ םין ריגע װעי איך סוזן דערבײדן, אז איך בין ארייננעםאלן אין א לאנד םון געםערלעכע צוגװינטן, און אז אלע מײנע סריינט און קאיעגן ונישט נאר, אגב, םון ריגע אלײן> ליגן, נעבעך, ,פארקילשע״, און ס׳אייז נישטא קיינער, ווער עם זאל דאס בים ־ האב און גיטם אינזערן ארויס״יאטעװען פון דעי־ װעלט־שריםה... און דער נאכװיקס אינזערער װעט שוין מוזן אליין זוכן און נעפינען יענע װעגן און םיםלען, װי אזוי װאס־גיכער צו באפרייען זיך םין יענע ירידה-שטימונגען, װאס די "םריער־געװע־ זענע ,םירער״ אונזערע בינדן אים אן בײ יעטװעדער גוטער און נישם־גוטער געלעגנהײט... קאלעגן םארקילםע םון די געםערלעכע ,צוגוױנטן׳ אין גןןר דער װעלט: און דער יוננער דור אונזערער, דער שעפערישער נאכװוקם שטײט אײנזאם און םארלאזן םון די ,םירער׳ זײנע. א,ע אונזערע םירער זענען םארקילם .י' אלע אונזערע םירער האל״טן אין אײן מעםטן די אײנענע טעםפעראטור! מען איז סארטאן מיט דעם אײגענעם חשבוךהנסש און וידוי זאגן םאר דער גא״נצער װעלט. װער קען סון זײ קליגער װערן, פון אט די וידוים, און װעי■ קען םון זײ שעפן נײעם מוט און גלויבן אין א בעסערער צוקונםטי און אויב איך בין איצטער אריינגעפאלן אין אט דעם זעלביקן וידוי נוםח - איז עס אםשר דערםאר, װאם גראד אין ריגע - אין דער ײ ד י ש ע ר ריגע - האב איך ױך"אמשט״ארקםטן םארבענקט נאך םײן בערלינעי שיײבטיש, אויף װעלכן עס האט ביז דער לעצטער מינוט אזוי שטארק פולסירט דאם יידיש לע״בן םון גאר דער װעלם, און בײ װעלכן נישט איין "סארבלאנזשעט דער פאדגאנגענה״ט טאסטראפע. פון אײן זײט — די מאטעריעלע ירידה, ײאס איז געקוםען אלס רעזולטאט פון די װילדע היידאמאקישע שחיטוח, ײעלכע האבן חרוב געםאכט א ריי קהלות. םון דער אנדערער זײט — די מאראלישע אנטארטינג, די גרױסע אויםגעלאםנקייט. װאס האט באדעקט דאס מזרח׳ײדנכום מיט חרפר.. פינדעםם• װעגן איז דער פסײדא׳משיחיזם פין יענער צייט געװען פםי• כאלאגיש בארעכטיקט. ער האט סימבאליזירט די רעאקציע םון געפײניקטע קעגן דער איבערפליסיקער אײסשעפינג פון דער פאלקס־ענערגיע. באשעװיםעס דערצײלינג באזירט זיך אויף דער שבתי צבי׳קאטאסטראפע, עס קיםען בולט ארײס פיר הויפט׳מאמענטן: ז) פלאםט־שע שילדערינג פון די הײדאמאקישע גרייזאמקײטן. 2> דער װוקס פין גלײבן און בטחון. 3) דער אפקלאנג םק שבתיס אפגעהאלטענע באםדײונגם נצחינית איבער די װעלם מאכםהאבער. 4) דאס אײנפרעסן דעם רעזאנאנס פון דער משיח• באװעגונג ערגעץ אין א פוילישן העק - אין גארײ דאם לעצםע איו נוגע דער גענויער שילדערונג פון דער דעמאלסדיקער אם• מאספער, מאמענטן פין באגײםטערינג אין אנטוישינג. אביסל טריבקייט װערט אבער אריינגעםירם דירך די שװארץ־קינםםלע• רישע םאמענטן. דער שסן פארלײנט א נעץ, אין װעלכן עם פאלט ארײן כמעט דאס גאנצע שטעטל. באשעװיסעס מוזע איז אגטראפאצענטריש; זײנע מיליע• שילדערונגען קומען המיד ארויס בלאסער פין זײגע מענםשן• שי^דערינגען. אין מיטל־פינקס פין אלע געשעענישן שםײם בײ אים דער מענטש מיט זײן אינעװײניקסטער צעריסנקײט. די גרויםקײט פון מענםש זעמ באשעײיס נישט אזײ װײט אין זײן שטײגן, װי אין זײן םאלן. א איגטערעסאנטע גאלערײ םיפן: דער אלטער רב י׳ בייניש אשכנזי. דעי־ ראש־הקהל ר׳ אלעזר באבאד, די מרה שחורהניצע רעכעלע. מרדכי ױסף דער לאםעו־ מקובל, ר׳ איטשע מאםעס, דער פאקנטרעגער אין אויםטערלי• שער ארח-פרחניק, נעכעלע דעם רבס שניר, ר׳ גדליה דער בעל־םופת א. א. װ. אינטערעםאנט ביז גאר איז דער געראננל פין םרדכי ױםף מיט דעפ רב. דאס איז דער אײביקער קאמף צמישן מיםטיק און ראציאנאליזם. עס דערמאנט אביסל אין פרצעס ,צוױשן צװײ בערנ׳־. בײנישעם געשטאלט קומט ארוים מאנ9• מענטאל, א פאםריארכאלע פיגיר ,א הויכער א ברײםער, םים פיגק^שםײן / (״)דשע או־ף ד־ שפורן פון יזחק בוומעװיס: .דמר שסן אין גןיײ״ (• םרץ *#ר. גײסנס), .גל1$יס״ אין די נובוערן 14-7. װארמי 1933. שוין דאס אונטערקעפל ,א מעשה םון םארצײטנם׳ גיט לכתחילה א באגריף װעגן א באזונדערער אײנשטעלונג. בײדע — סײ די ,מעשה׳ םײ דער ,םארצײטנס״ — זענען צו עפעס מחײב. מעשה־ זאל באצײכנען דאס װונדערלעכע און אײס טערלישע, װאס איז געשען, אדגר האט זיך ,נעטון פארלויסן״. דערבײ זאל קומען צום אויסדרוק דאם פאנטאסטישע, געזען ד רך די אויגן פון דעם פשוטן פאלקס-מענטש. עס קומט אין באסראכט דער אייננארטיקער שילדערונגם-ריטם, װאס זאל דער• צײלעריש זײן כאראקטעריסטיש םאר די נאיװ־גלויביקע. ,פאר• צײטנם״ װידער דרוקם דעם קלאװיש םון אמאליקײט, עס דארפן ארויםקומען אפגעלענענע טענער םון אן אפגעהילכםער װעלט. דער לייענער װערט אנםװאפנם, דער אױטאר ש טעלט זיך אין א זייט און לאזט ,רעדן״ די םארגאנגנהײט, צו װעלכער מען האט א פארטיקע ראםאנס־שע באצױע. סארשםיים זיך, אז דאם פאדעיט קודם׳כל םון אויטאר דערציילערישן אויסדויער, לאנגן אטעם, װאס זאל נישט ,אי• בערגעהאקס׳ װערן אין דערמיטן. א קינסטעלערישע פארמעםטונג ארײנצודרינגען אין דעם גײםםיקן איננעװײד םון א באשטיםטער תקופה מח גײן פאראלעל מיט פעםטע ארכיטעקטאנישע מעג• לעכקייסן םון קענען ,דערציען׳ ביז צום לעצטן שטאק. דא לינט אייננטלעך דער פרוביר־שטײן פאר דעם היםטארישן ראמאן ןודער מעשה. יצחק באשעװיס איז נאך גאר א ױנגער שרײבער, אבער םון דעם, װאס ער האט שוין פארעפנטלעכם, האט ער ױך ארויםגעװיזן אלס רײפער נאװעליםט( זײן כח זאל באשטײן פעיקר אין דער קורצאםעמדיקײם. נאװעלע איז דאך עקםטראקט, םינטעטישער צמצום, װאס װינקט אן אויף א ברײםערער װעלט. .דער שטן סון גארײ״ דארף באטראכט װערן גיכער אלס עקס• פעריפענט, אלם פרוװ אויםצושפרײטן דעם שטח. דער רוישטאף סק דער .מעשה׳ איז זײער א דאנקבא• רער, װעלכער ־לאזם זיך קינםםלעריש עקספלואטיק — דער אפקלאנג םון דער שבת צבי-באװעגונג (אין שנת וו־ח ות׳ס). דער דאדקער משיחישער םארם איז דורכגעזאפט מיט טראגױם, װעלכן עם איז אםילו איצס — נאך דעם אפלױף פון קנאפע דרײ-הונדערט יאר — שװער אפצושאצן, — פשוט צוליב םאנגל םון פערספעקטױו. עם איז געװען א םאפלטע קא•