Literarishe bleter · 1933-12-01 · 48 (1.12.1933) · p. Seite 766

ליטערארישע בלעםער נומ. 48 (1499 זײט 766 לודוױק זאץ, יחיאל גאלדשמידט, םארק שװײד, ױלױם אדלער, יוםף בולאװ, לאזאר פריד, איזידאר קעשיר א. א. אמת, אז א גרויסן טײל צוםרוי האט זיך דאם קונםט-םעאטער דערװארבן טאקע אדאנק דעם נערםאנאל, אין װעלכן א פייל פין די דאזיקע נעמען האס זיך געסונען צי יעדן םעזאן. אבער עם איז דאם פארדינסט פון שװארצן, װאם ער האט זיי ציזאמענ- געהאלמן, אדער װען זײ האבן זיך מער נישט געלאזם האלסן ערזעצט זײ מיט א פעסט-צוזאמענגעשפילטן אנםאמבל. עם איז דאם פארדינםט פון שװארצן, װאם די גרויסע אייראפעישע װעלט (לאנדאן, פאריז און װין) האם אין יאר 1924 געזעען צום ערשטן מאל א קינסטלערישן שפילן פון א רײן יידיש טעאטער. (װייםערדיקע קאפיםלסן קוםען) קופס מיטן עםך) ערשט אין מיםן דער ארבעט. א מגילה פון 143 דראמאטירגישע װערק פון די בעסטע 70 דראמאטורגן בײ ײק און בײ די אומות העולם איז איי משך פון 15 יאר עקזיסטענץ אויפגעװיקלס געװארן איבער די ברעטער סון אײני* קע טעאמער־בנינים. אן א שטענדיקער דירה, אן שום מלוכה■ אונטערשטיצונג, נאר אײסגעהאלטן בלויז דורך דעם טעאטער■ עולם (אין דער פארם פון בילעטן, בענעפיסן און אבאנענטן) און — פארהעלטניסםעסיק — זײער װײניקע סוסעס פון מעצע• נאטן — איז דער אקסיװ פון מאריס שװארץ. אמת, א סך פיעםעס האבן זיך אזוי לאנג געהאלטן אדאנק דעם אויסגעצײכנטן שפילן פון אונזערע בעסערע קינםטלער זוי א בינע אבדאמאײוטש, [חנה אפעל, צילי אדלער, בערטא גערםטען, אסתר סניעגאװ, יעקב בן׳עמי, מוני װײזענפרײד, י. / ((אדשע די אויסשסעלונג פונס פוילישן בוך אין פועמדע שפואנן דעם אלעם קענםפו דעם פינדסםן רושם נישט באקיםען טון דער אויסשםעלונג. דא איז העברעיש רעטרעוענםירם בלוײ םיט פיער בענדער םענקעװיטשעם ״■אםאפ׳, םיט *װיי בענדער םון דעםועלבנם ״קװא װאדים׳ און טיט... ם־צקעװיטש ״סאן םאדעוש׳ (דעדשינען אין װארשע; די אויבנדערמאנטע אין א׳י). איך םרענ װידער דעם ד׳ר נוםדי און באקום װידעד דעםזעלבן ענטעער, אז אזוי װי דאם רוכ העברעישע איבערזעזנוננען זענען ערשינען אין •וילן — איז ■אר זײ ק־ין ארט נישט נעװען אויף דעד אויםשםעלוננ. אײ, הלםאי איז דא ״■אן םאדעוש׳ - דערסאר האט םען נעםאכם אן אויםנאם. ןןבער סאקטיש שטעלט זיך די זאך סאר אביםל אנדערש: קודם־בל זענען אין ארזן־ישראל נוםא נאך דערשינען א נאנצע דײ איבערזעצוננען ■ון דער ■וילישער ליטע־אםור. שנית — אט■ לםשל, זענען אויםנע־ שםעלם נעװארן אין א באזונדע- דובריק דוםישע איבערזעצוננען, װעלבע זענען דערשינען אויםער רוםלאנד, םארװאם־זשע זאלן נישם זײן רעארעזענטידט די העברעישע איבערועבוננען, װעלפע זענען עד־ שינען אויםער ארץ־ישדאל. איך םאך רי באםערקוננען ■אר דעם ארנאנױאטאר ■ון דעד אויםשטעלוננ און ער זאנם םיר צו װסנן זײ דורכבודעדן זיך מיט דער הויאט־א־נאניזאםארין, ■רוי בעק, און זעען די אויםשטסלוננ *ו רערנאנצן. אלזא, װארטן םיר! און װײל איך באריר אין דעם אײםיקל בלויז, אזוי *ו זאנן, ״די ײדישס זײם׳ טון דער אויםשטסלוננ (עם װאלם נעװען בדאי און אינטערעםאנט באױנדער און אויםטי־לעך זיך אפצישםסלן נישט בלויז אויף דעם, װאם ■ ע ל ט אין דער אויםשטעלוננ, נאר אויך אויף דעם, װאם נעפינם זיך אויף אידן, װעל איך בום םוף איבער־ נעבן װענן א באםערקטן .ליםערא-שן קיריאז׳, װאם איז נונע אונ־ זער ליטעראטוד. װי באקאנט, האט דער ■וילישער שריםםשטעלער ק ל ע ם ע נ ם י ו נ א ש א (דער א״גנטלעכער נאםען: שאניאװםקי), װעלכער האט זיך באזונדערם םטעצ־אליזידם אױף דערבײלוננען סונם ײדישן לעב;- װאם א־ז, אנב, נעװען א םץ ליםערארישע םאדע אין יענע צײטן — איבעדנעזעצט אויף טויליש םענדעלע םוכר םםריפם ״םםעות בניפץ השלישי׳ אץ ■ויליש האט דאם בוך נעהײםן ״דעד ײדישער דאן קישאם׳, און אץ זײנער צײט ארויםנעדוטן נרוים אויסםערקזאםק״ם אויטן ■וילישן ביכער־םאיק. דורכקוקנדיק םאװעט־רוםלאנד, װאם איז זײסד צאלרײך רעא-עזענטי-ם אויף דער אויםשםעלוננ, סאלם םײן אויג אויף א כוך ״יעװרײםקי דאן קיבאם׳. װײזט אוים, אז דער רוםישע־ איבערזעצער האט דאם נסהאלםן ■אר אן אדינינעל װערק םון קלעםענם ױנאשא און עם איבערנעזעצט אין רוםיש. אזוי שטײם שװאיץ אויף װײם אויפן שער, און דסדםאד האט םען דאם בוך ארײננעשטעלם אץ די ■וילישע ■אזיצ-סם. אונזעי זײדע איז דעד אײנצ-קעד ײדישעד שר״בער, װעלכעד אױ גאנץ צוםעליק רספיעזפנםי-ט אויף דער אויםשטעלוננ סונס ״■וילישן בוך אץ אויםלאנד׳... י ד־ טענ איז אץ דעד היםטארישער ״בא—טשקי׳־נעבײדע אויף אלט־שטאט, אץ װאדשע, נעעםנט גסװארן די אײסשםעלונג םונם ■וילישן בוך אין ■־עםדע שפ־אכן. די אויכשטסלוננ איז אר־ נאניזידט לויט דעד איניצ-אטיװ ■ץ ■דוי יאדװיגא בעק, די ■רוי ■ון דסם ■־יל־שי אויסערן־ם־ניכטפר, אץ ■ון ד׳ד א ל ע ק ם א נ־ ד ע ר נוםדי, דעכ םארזיצער ■ון דער נעזעלשאפם ■אר סוילישער קולטורסלע־ פ־אסאנאנדע אץ אויבלאגד, װסלכער איז, אגכ, א ■אר־ דינכטפולער א־בערזעצער ■ץ א רײ פ־ילישע װערק אויף ■רעםדע שס־אכן. די אויסשטעלוננ א־ז ז״ער א־&סאזאנט. עם זענען רפםרעזפנ־ טירט 30 םלוכות אץ 27 שסראכן. עם ניט איבפר א נענויעם אי־ בערבליק פון דער ■ו־ל־שעד ליםע־אטו־ אץ די פרסמדס שסראבן. דאם אלץ קען איער געזאנט װסרן אויף װיפיל עם האנדלט זיך װענן פא־ש־דענע ליםע־אטו־;, א־יםער ײדיש און העברעיש. פא־ ײדיש האט םען בכלל נישט רעזערװידם קײן שום ארט אין דע־ או־םשםעלוננ. נישם רע־פא־, װײל אץ דער ײדישעד ליטע־ דאםו־ זאלן זיך א־ננאנצן נישט געם־נען קײן א־בערזעצוננען פון דסר ■וילישע־ שאפונג. אדרבא, ■איהעלטניםםעטיק האט םסן אויף ײדיש ■יל איבערגעזסצט פון דעד ■ו־ד־שער ל־טעראטור. ■ארװאם״זשס גע־ ■ינסן זיך נישט אץ דעד אויםשטעלינג קײן ײדישע א־בערזעצונגען? איך האב די פראנע נעשטעלט ■א- דעם ד״ד נוטרי. איך באקום אן ענטםער, אז די אויםשטעלוננ ט־אגט דעם נאטען ״י־י אויםשטעלונג פונם ס־ילישן בוך אין אויםלאנד׳, און אװי װי די ײדי־ שע איבעדזעצוננען זסגען דעדשינען אין סוילן ־־ איז סאר זײ נישטא קײן ארט אויף דער או־םשטסלונג: די אויםשטעלוננ איז אײנגעארדנט רויט טסריטאריעם. אבער עם זענסן דאך דערשינען, הנם טאקס װײניק, ײדישע איבע־זעצוננסן ■ין ■ו־לישע שאםיננפן אויך אין אויםלאנד, און חוץ דעם איז ״דיש דאך נ־שט םעד־טאדיאל אץ אזוי פיגודידט ראך ײדיש־ לאנד באזונדער אין ■ען־באװעניננ. און א באװײז; אט האב א־ך אננעט-אסן איבערזעצוננען אין א ס*־אך, װאם א־ז אײך נישם טע־יםאדיאל: פםסעדאנטא. ■ארװאם אױ עססעראנטא יא רעסרעזענטי־ט אויף דער אויםשטע־ לוננ, הגם די צאל איבערזסצוננסן פץ דער סוילישער ליטע־אטור אויף סםסעראנטא אױ א באד״םנד קלענעדס װי די ײדישע — און ײריש איז נישט רעסרעזענטירט? נישט בעםעד שטעלם זיך די זאך פא־ טיט די העבדעישע איבערזסצוננען פץ דעד סוילישער ליטעראטור. הסברס־ש איז שוין אפיצ־על יא רעסרעזענטי־ט-אונטסר דסד טעד־טאריע ״ארץ־ישראל׳- אויף רער אויסשטעלוננ, אבער װי נישט־ק זעט אט די רעםרסזענ־ םאציע אויש, און םאכם דעם דושם, װי םען( װאלם אויםן נעװען בלויז ־וצא צו זײן... װי באקאנט, אױ אויף העברעיש איבערנעזעצם נעװאוץ א גאנץ באדײטנדע צאל סוילישס װערק, צװישן אנדערע אויך די װערק ■ון די גרעםםע •וילישע קלאסיקער. אבער װענן אט