Literarishe bleter · 1933-12-01 · 48 (1.12.1933) · p. Seite 765

זײט 765 ליטערזןרישע בלעטער נים. 48 (499) זלםן זי?3עדזי77ײ^ די דעבנס-געשיכטע פון מאריס שוואוץ אױף. די ײננערע אקטיארן, װעלכע האבן געשטאמט פין די דראמאטישע נעזעלשאסטן .פראגרעסױו דראמאטורג-קלוב״ אדער .פרײע סאלקם׳בינע׳*, זענען מאקע געװען דורכגעדרונגען םים א שמרעבן בום רײנעם רעפערטואר. פינםקי ה׳רשבײן, שניגלער, זידערמאן און הויפטכאן זענען געװען זײער באל בטע דראמא• טורגן. זײער דערפאלג מיטן דאזיקן רעפערטואר םאר א קלײנעם געקליבענעם עולם ראדיקאלן, װאס איז געקומען אין זײער קיוב אדער אין א קלײן טעאטערל, איז נישט געװען מאםגעבנד פאר די ברײכע טעאטער-מאםן, װאס זענען דעיצויגן געװארן דורך די פינף-זעקס ײדישע טעאמערס אין נ־ו יארק צו די ם וזשעטן פון הורװיץ׳לאטיינער ביז גארדין־ליבין קאברין. קײן נרײםע אונטערנעמונגס-קראפט און אמביציע האבן די דאזיקע ױנגעלייט אויך נישט ארויסגעװיזן נא חוץ מאדאם הענריעםא שניצער, װעלכע האט נעגרינדעט פאר איר מאנס געלט א בעסערן ײדישן טעאטער און נישט אויםגעהאלטן ־־ װי די קריטיק האט זי באשולדיקט - צוליב פערזענלעכע סיבות). געבליבן איז נאר אײן פראםעסיאנעלער אקטיאר. װעלכער האט שוץ געהאט פראקטיק פון א רײן ײדיש טעאטער (״הירש- בײן׳מרופע׳), געפירט א נע׳ונד׳לעבן (יידישע ליבהאבער-קרייץ אין ליטע) און אנגעפירט מיט א ריין ײדיש דראמאטיש טעאטער (לאנדאנער .סײנמאן-טעמפל׳) — יעקב בן-עמי. און בן־עמי האט טאקע באלד געמאכט פרװון אנצופירן מיט א א טעאמער. און נאך א םך שפעטער (1926—1927) האט ער װירער געמאכם אזא פרװו. און דא קומען מיר װידער צי צו א װיכטיקן פינקט. א רײן טעאטער ביי די אומות-העולם װערט אומעטום אנגעפירם אויםן חשבון פון דער מלוכה. דער אנפירער (דירעקטאר, לי• טערארישער לײםער. אינטענדענט) איז נאר ב־ויז קינסטלערישער אנפירער. ער איז פאראנטװארטלעך פארן רעפערסיאר, פארן אנםאמבל, רעזשיםערן און די אנדערע קינםטלערישע ענינים. געלט, מאטעריעלע אינטערעםן גײען אים בלל נישט אן. ביי אונז איז די לאגע לגמרי אנדערש. א דירעקטאר פון אזא טעאטער, די פערזאן, װעלכע װיל ב־י אונז אנפירן מיט א בעסער (קונסט) טעאטער, מוז קודם-כל זיין א גיטער געשעפט• פירער, מוז אין דער ערשטער רײ קאנען אויך פינאנסיעל פ־רן דאם טעאטער. נישט װיכטיק םון װעמענם טאש, פון דער אײגע- נער, פרעמדער אדער געבארגםער. יעקב בן עמי איז דערצו נישט פאסיק• ער איז דער פאסיקער קינםט-ד־רעקטאר. דאס האס ער באױיזן בעת ער האט אנגעפירט מיט זײן קונסט• םעאטער. אזוי װי לאנג עם איז געװען געלט, האט מען געשפילט. בײ א מאטעריעלער קאטאםטראפע האט מען אויפגעהערט צו עקזיםטירן. מארים שװארץ (נישט קװאליםיצירנדיק אין איצטיקן מאמענט זיין שוישפילערישן, רעזשיסערישן און דראמאטורגישן טאלאנט. איך האב םײן מײנונג װעגן אים שוין ארויסגעזאגט אויף די שיאלטן םץ די ,ליט. בלעטער״) איו באשאנקען מיט די װיכ- טיקערע םעלות סון םארשטענדניש און םעיקײט אנצופירן גע• שעםטלעך און ארגאניזאטאריש מיט א טעאפער. ער איז דעריבער געװען דער אײנציקער, װעלכער האט געקענט שאפן און דער• האלטן דאס ײדישע קונםט-טעאטער. איך האב פריער אנגעװיזן, אז דאם פראגראם פון קונסט• טעאטער איז אנטשטאנען (װי דער פראנצויז זאגט ״דער אפעטיט .3 ם׳איז א באװוסטע זאך: צוםעליקייטן זענען דעצידירנדע פאקטארן בײם ײדישן טעאטער. אט דער שטריך ציט ױך פונם אנהױב עקזיםטענץ פון יידישן טעאסער ביז הײנט צו כאג. אן אויםערלעכע צוםעליקײט איז געװען די גאנצע גרינדונג םון פראפעסיאנעלן גאלדפאדענישן יידישן טעאטער: א. גאלדםאדען איז געקומען קיין יאםי מיט דער כװנה ארויםצוגעבן א צייטוננ אױף ײדיש, און ארויסגעקומען דערפץ איז גאר א ײדיש טע• אטער. אין װילנע האט זיך אין דער צייט פץ דער װעלם■ מלחמה ארגאניזירט א נרופע ,ליבהאבער׳ זאזעלכע ליבהאבער• ע ־ ־־ ▼ * גרופעס זענען געװען און זענען פאראן בײ אונז אין די פיל צענדליקער) אץ ארויםגעקומען איז פון איר די ״װילנער טרופע״. אזוי איז אױך דער גורל פץ ײדישן קונסט׳טעאטער אין אמע■ ריקע. בלױז צװײ אױםנאמען קענען מיר אויף דעם געביט: די ,הירשבײן׳םרופע־ און דאס ,מאםקװער יידישע מלוכה• טעאטער־, אונםער גראנאװםקיס אנפירונג (און שפעסער די אנ• דערע ײדישע מלוכה׳טעאםערם אין ראטנפא־באנד). זײער גרינ• דונג און אויפגאבע זענען פץ לכתחילה געװען אויסגערעכנס און מען איז געגאנגען באװוססזיניק צום ציל. דאס ײדישע קינסט-טעאםער אין אםעריקע איז לכתחילה נישט נעגרינדעם געװארן מיט דעם פראגראם, װעלכן שװארץ פירט דורך קאנםעקװענט (מיט זײער װײניקע אפנויגונגען װי ,גרינבערגם טעכםער׳, ,אױף םרעמדע ערד״, .אלעקסאנדער פושקיף א. א.) א ריי יארן עס האט אין אנהויב גארנישט געטראנן דעם נאמען .קונסט׳טעאטער׳. שװארץ האט געװאלט גרינדן א טעאטער, װו מ׳זאל שפילז אויף א ב ע ם ע ר ן אוםן יידיש סע• אםער אץ אויך ב ע ס ע ר ע פיעםעם. בעםערע פיעםעם האט געהײסן נישט דורכוים פץ אזעלכע דראמאטורגן, װעלכע האבן נישט געהאט קיין דריםת הרנל אין אלטן ײדישן טע׳ אטער, נאר אפילו ז. ליבין, װעלכער האט שו ן ביז דעמאלט געהאט זיינע 50 אויפגעפירטע פיעםעס אץ אלטן ײדישן טע׳ אסער. און טאקע מיט ליבינם .דער מאן און זײן שאטן״ אױ דעם 30 אויגוםט 1918 געעפנט געװארן דאס שפעטערדיקע יידישע קונסט׳טעאטער. דער אײנציקער פאסיקער קאנדידאם אנצופירן מיט א רײן ײדיש טעאטער איז דעמאלט געװען יעקב בן׳עמי. לוד• וױק זאץ איז שוין דאמאלם געװען באקאנט אלם גוטער אקטיאר. זיין גרויםע פאפולאריטעט האט ער זיך אבער דערװארבן ערשט שפעטער. זאץ איז אבער געבליבן אן אינדױוידועלער אקטיאר, װאס זארנט קודם־כל סאר זײן אקטיארישן איך. פאר אים איז װיכםיקער וואם ער שפילט װי אין וואס ער שפילט. ער װײסס, אז אזעלכע םאלאנטירסע אקטיארן. וױ ער, זענען זעלטן בנמצא אויף דער יידישער בינע און ער װיל זײן פאפולארי• טעט און דערפאלנ נישט םארלירן ארפן חשבון פון עקםפערי• מענטן אדער אױף דער קאנטא םון דערהאלםן אן אינםטיטוציע. םעמיועל גאלדענבורג — אן אינטערעסאנםער שױשפילער, א־ז ערשט שפעסער געקומען אין אמעריקע און ער איז באלד געװארן א םטאר אין מעלאדראמאסישן רעפערטואר אדער אין אײניקע פאפולערע פיעסעס םץ װעלט׳רעםערטואר װי ,לעבע• דיקער מת־ און ,סאנין׳. אויך ער אח געװוינט צו ארבעטן בלוח אויף ױין ראלע און העכםםנם נום אײגצושטודירן םים די איבעריקע מיםשפילער די פיעסע, אין װעלכער ער טרעם