Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 718

ליטערארישע בלעטער נים. 45 (496> זייט 718 מצב פון דער אויפקיםענדיקע גרויס-אינדוסטריע, איז נישט געװען כםעט קףין פריציסע פאבריק, װו עם זאל זיך נישט געםינען קײן גרעסערע אדער קלענערע צאל ײדישע 'םרויען. ײדישע ארבעטם-כוחות דארף מען אויך זוכן אין די דע• מאלטיקע, גענוג-צאלרייכע פאבריקן, װאם האבן באלאנגט עו יידישע אונטערנעמער. דער בײשפיל מיט די' ײדישע םאבריקן פון אנהויב אן^-טער י׳ה, אין װעלכע מ׳האט גערן געזען ײדישע ארבעטער, זאגט עדות, אז אויך אין 111^0X? י׳ה איז נישט געטריבן געדוארן קײן באיקאט פון יידישע ארבעטם-הענט. עס זענען אונז יבאקאנט פאלגנדע ײדישע םאבריקן: די געװאנט■ פאבריק פון צדוק בײמאיװיטש אין װענגראװ, א ײדישע געװאנט• פאבריק אין לוטאמיערםיק (נישט װײט םון לאדזש>, א םליתים• פאבריק אין שידליץ לעבן דאנציק, אין דובראװנע (לידער פאװיאטו, און אין םוװאלק, װײטער אײניקע ײדישע זאקן-און היט-םאבריקז. אין צוזאמענהאנג מיט דער געזעצגעבונג װעגן לעדער-האנדל אנטשסײט דעמאלט א נועבערע צאל גארבערייען א טײל פון זײ װערן אייינגעארדנט לויט אויסלענדישע מוםטערן, װי למשל די גארבערײ פון םאמעלזאן אין קאזימיערזש ביי קראקע, די נארבערײ פון שמואל זביטקעװער אין פראגע, לעבן װארשע, וױיטער זענען געגרינדעט געװארן נארבערײען אין װלאדיסיר װאלינםקי, סאכאסשעװ, אפאטשעי, בלאשקי, דזיאלאשין, באלימװו, םטריקעװ א. 'א. אלם א גרויסע אינדוםטריעלע אונטערנעמונג דארף אויך באםראכט װערן די גרעסטע ײדישע דרוקערײ אין דער צוױיטער העלפם 1|1/\^-טער י׳ה. אין נאװע-דװאר פון יאהאן אנטאן קריגער, װײטער די דרוקערײען אין קארעץ, םארעצק, אלעקסיניעץ א. א. עם דארפן נאך דערמאנט װערן 2 ײדישע פולװער-פאבריקן לעבן קראקע יאון א פולװער-םאבריק אין ראדזשױױלײו. כם׳ה האט די צאל ײדיעע ארבעטער אין די אינדוםטריע- אונטערנעמונגען נישט *אויסגעמאכט מער וױ 3000-4000 ד. ה. אן ערך ס/״2-2 פון דער אלגעמײנער צאל אינדוםטײעלע אר- בעטער אין לאנד (אן ערך 15.000>. די ערשטע פרװון צו ארגאניזירן די פוילישע ײדן באגע• גפנען מיר שוין אינם 11/\^*טן י׳ה. דאם איז דער פראיעקט פון דעם קעניגלעכן הויפט-דאקטאר און דעים באקאנטן אנטיסעמיט םעכאסטיאן סלעשקאמסקי. ערשט אין 111׳\\-םן י׳ה הויבט זיך אן א באװעגונג פאיר באזעצן ײדן אין די דערםײר, די םיבות פון דער ײדישפר עמיגראציפ זענען געװפן פאלגנדע: 1> די ירידה פון דפר פוילישער לאנדװירטשאפט, דער מאנגל אין ארבעטס-קרפפטן און די נישט אײנגעגפבפנע פרוװן אראפצוברענ■ גען פון אויםלאנד קאלאניסטן, 2> די שטרעכונג םצד די פריצים צו פארבעסערן די לאגע פון די ײדן, כדי נישט אנצװופרן בײ זײ די חובות און כדי נישט צו פארמינערן די הכנםותיפון שטייערן, 3> די פארשפרײטונג פון פיזיאקראטישע אידעען, לויט װעלכפ דאס רײכטום פון לאנד ליגט *אין דער לאנדװירטשאפם, 4> די שטרעבונג פון קײםטלפכן בירגערטום פטור צו װערן פון זיינע יידישע קאנקורענםן דירך באז־-צן ײדן אין די דערםער. די פוילישע יידן האבן דעמאלט געהאט א געוױסע שייכות צו לאנד-ארבעט. די ײדישע ארענדארן און קרעטשמערס פלעגן געװײנלעך באקוםען פון די פריצים א געװיםן ערד שטח צום באארבעטן. דאס דאזיקע באשטפטיקט דפר פרײסישער מיניסטפר האים אין זײןי באריכט װעגן די פוילישע ײדן, ער שרײבט דארט װעגן ײדישע לאנדװירטן אין סיעראדזשער און ראװפר גענינט, בפרט אין אוקראינע און װאלין. דפר דאזיקער פאקט *האט געקענט מיטװירקן צו דפר פאר• שפרייטונג פון״ דער לאנדװירטשאפט צװישן יידן. אויך דאם םיים• נעזעץ פון יאר 1775, װאס האט באפרײט די ײדישע לאנדוױרטן פון די א. ג. ײדישע שטײערין האט אויך געקפנט האבן דערויף א השפעה. אין דפר אמתן זענען אבער די רעזולטאטן םון די ארגא• ניזאציע-פרוװן געװפן נישטיקיע נישט מער װי אן פרך סס1 ײידישע משפחות האבן זיך באזעצם אויפן דארף (דערפון האבן אן ערך 20 משפחותי גפבילדעט א קאלאניע אין זװיאהפלן. די סיבות, װפלכע האבן נישט דערלאזט צו דער.םאר• שפרײטונג פון לאנדוױרטשאפט בײ די פוילישע *ײדן זענע| געװען פאלגנדע : 1> דפר מוראדיקער מצב פון דפם לײב-אײגנטום פויער דעם ופד ארבפ ארצות אין יאר 1764 איז טאקע געקומען אלס פועל-יוצא פון די םיסברויכן פון די קהלשפ תקיפים און פון די שארפע אינערלעכע קאמפן צװישן ארעס און דײך. עם איז כאראקטפריסטיש, אז דער קהל װערט דעמאלט באקעמםט דורך די רעםארמיסטן אויםער אנדערע סיבות איויך צוליב דעם, װאס זײ האבן אריבערגעװארפן די גאנצפ שטײערן- לאםט אויף די ארפמע מאםן. א באשיינפערלעכן בײשפיל צו װאס פארא מדרגה עס האבן דערגרייכט די סאציאלפ קעגנזאצן אין די יידישע קהלות קען םפן זען פון דפים פאל שימעל װאלפאװיטש פון װילנע, זועלכער איז נאך א שװפרן קאמף מיט דפםיװילנער קהל אײנ• גפזעצט גפװארין אין דער ניפסװיעזשפר תפיסה דורך דעם װא״ יעװאדפ ראדזשױויל, װאס איז געגאנגפן האנט ביי האנט מיט דער קהלשער קליקע. װאלפאװיטשס בראשור װעגן דער יידן• רעפארם אין פוילן אנטהאלט א שלל מאטפריאלן װפגן די מים• ברוייכן פון קהל און פון זיי איז זיך שוין נישט שװער צו שאפן א בילד װעגן דער לאגע אין גאנצן לאנד. די פארשארפטע סאציאלע און װירטשאפטלעכע קעגנזאצן האבן שםארק קאמפליצירט״די לאגע פון די פײלישע יידן. די ײדן• פראגפ איז גפווען א װיכטיק פראבלפם, צו װעלכן די פארשידענע שיכטן פון פוילישן פאלק האבן פארנומען א פארשידענע שטפ• לונג אפהענגיק פון זײפרע מאטעריפלע אינטערעסן. די פויערים קומפן״ דא נישם אין באטראכט צוליב זײער פאליטיש-רעכטלפכער לאנע. דאס בירגערטום, װאם האט צוזאמען מיט די ײדן נעליטן צוליב דעם פעאדאלן רעזשים ״האט זײן רעטונג געזען אײנציק אין דעם וױיטערדיקן פארמינערן די רעכט פון די יידן. די פוילישפ פריצים, װאס האבן געהאלטן דעם מלוכה-אפאראט אין זײערפ הפנט האבן ״אויסער קלײנע אויםנאמפן באטראכט די ײדן בלויז װי א מקור פון הכנסה. אפילו דפר אזוי גערופפנער פיר• יאריקפר סיים, װאס האט אדורכגעפירט א םך רעפארמען אין פ״וילישן לעבן פין ״ פוילן״, האט באטראכט די ײדן-״פראגע נאר אויף אזזיפיל אויף זױפל עם האט זיך געהאנדלט װפגן הפכעיון ײדישע שטייערן. אויך די פראיעקטן פון אינדוםטריאליזירן און אגראריזירן די ײדישע באפפלקערונג אין פוילן, װאס זפנען אונטערגפשטיצט געװארן דורך א טי׳/ פוילישע פריציים, זענען אױך אויסן געװפן צוי מאכן די פארארעמטע ײדישפ מאסן שטײער• קרעפטיקער. די װיכטיקפ רעפארם-פראיעקטן זענען גפװען פאלגנדע: פון טשאצקי, ביטרימאוױטש, קאלאנטאי, פון אן אנאנימען בריװ צום פיר-יאריקן סײם*, דו אפהאנדלונג אין דעם *״פאמיענטניק היםטאריטשנא-פאליטיטשני׳ א. א. פון די יידן איז כדאי צו דערמאנען די פ״ראיפקטן פון מענדל לעװין, דעם כעלעמער רב הערשל ױזפפאװיטש, דעם קעניגלעכן מעקלער אברהם הירשאוױטש, און דעם ד׳ר מארקווע די אלע פראיעקטן זענען אדורכגעדרונגען מיט דעם רא• ציאנאליסטישן גלויבן און אפטימיזם בנוגפ דער גרויםפר קראפט פון רעפארמפן. א,ס לפזונג פון דער יידן-פראגע אייגנטלעך םון די דעקלאםירטע עלעמפנטן לייגן זיי פאר די אינדוסטריא• ליזירונג און אגראריזירונג. די אינדוםטריאליזירונגס-פראיעקטן האבן נאך באגינסטיקט פאלגנדע מאמפנטן: 1> דער אנהויב פון דיפר גרויסאינדוסטריע אין פוילן און דער מאנגל אין״ אנטשפרעכנדע ארבעטס-כוחות, 2> די געזעצגעבונג אקפגן די װאגאבונדן, בפטלער און שנארער, װעלכע האבן לויטן קעניגלעכן דעקרעט פון יאר 1787 געדארפט צוגעצויגןי װערן צו דפר ארבפט אין פאבריקן, *3> די פראפאגאנדע פאר פראדוקטױויזירן די פוילישע יידן. ידיעות וועגן יידישע ארבעטער פארמאגן מיר פון פאלגנדע םאבריקן: די געװאנט-פאבריק פוז פירשט טשארטאריסקי אין דעם װאלינישן שטעטל קארזעץ (60 יידישע ארבפטעס. די געװיכט• סאבריק פון פאטאצקין אין נפמירװו האט באשפפטיקט א גרויספ צאל ײדישע פויפירן, אויך אין דפם פאבריקס-קאמפלעקס פון דעם ליטװישן מיניסםפר טיזפנהויז אין גראדנע טרעפן מיר ײדישע מײדלעך. מפן קען כמעט מיט דער פולער זיכערקייט באהויפטן, אז נעמעגדיק אין אכט די באדייטנדיקפ ראל פון ײדישע פרויפן אין דער הויז-אינדוםטריע (אין גרויספוילן האבן זיך טויזנטער ײדישע פרויפן פארנומפן מיט שפינפריי, העפטערײ וכדומה> אין דפם