Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 717

זײט 717 ליטעסןרישע בלעטער נוס. 45 ©49) אן אומנעקערטע פראפארץ אזא — *ז ער איז געװען אין חוץ־לארץ. װז דאפ אײגנטלעכע ײדישע לעבן האם װײניק צו טון מיט חױת און עוםות, װו דער פערסאנאזש פון אזעלכע חיות און עוםות איז באשרענקט נאר אויף א קו, פעחר, הון, קאלב, חזיר, האט ער אונז געגעבן שילדערונגען פון דער בריי• טער הןןנט, און דװקא פי\ דער צײט, זינס ער איז געקומען אין א ײדיש־לאנדװירטשאםטלעך לעבן אריין, װו אלץ איז גע• װעבט און געהאפטן מיט ענגער שײכות און נאנטקײט צו חױת און עופות, צו כלערלײ חױת און עופות, האט זיך פון אים צו זאא־פסיכאלאגישע שכינה אפגעםון. װו א־ז סטאװסקים ״אײזל״, ״קעמל׳, ״שאקאל׳ א. א. װ. א. א. װ.? און סטאװסקי איז נישט דער אײנציקער, װאם ארץ.ישראל האט ״אויפגענעםן״ זײער קינסטלערישע אמביציע און מײםטער• שאםט. מ׳קען צו אים צוגעבן נאך א פאר נעמען םון די, װאס האבן זיך געשניטן, אײדער זײ זענען אריבער קײן ארץ-ישראל, אויף װיכטיקע שרײבער <ז. י. אנכי, למשל). װו ליגט דער שליסל צי אט דעם פסיכאלאגישן רעטעניש?., מץ אין אונזער ליטערזןטור װעלן מיר נישט אויםזוכן אפילו בײ דער נרעםטער אנשםרענגוננ. נישט אומזיםט האט מען סטאװםקיס נןןװעלן גלײך נאך זײער דערשײנען ארײנגענוםען אין אונזערע בעסערע שול־כרעםטאמא• טיעם: ם׳איז א גלענצנדיק דערציעריש און לערן׳מאטעריאל פאר קלײנע קינדער. אבער אויך פאר דערװאקסענע אין ראפי- נירטע, װען זײ װילט זיך אמאל אומקעק אביםל צום קינדישן, צום אוממיטלבארן, װאס אין די חױת און עוםות, איז עם ביז צום הײנטיקן טאג א זײער װערםםול לײען׳מאטעריאל. צום םוף — א באמערקונג צו א פראגע, װאס פאדערט א באזונדערע אפהאנדלונג אין .אנצן פםיכאלאגישן אנאליז: עם איז באדװערלעך, װאם ססאװםקי האט די לעצטע יארן װי איננאנצן אװעקגעלײגט זײן אלטן סײםסער׳פינזל. עס איז אײך אומםארשטענדלעך, װאם דאס דאזיקע אװעק־ לייגן דעם פינזל םאלט גראד צונויף םיט דער צײס םון זײן לעבן אין ארץ-ישראל. שוין אויבנאױף איז עם דאך א טיםע םתירה צװישן דעם װאם ם׳װאלט באדארפט זײן און דעם, װאס ם׳איז געשען: דד. עסע???? דינעע?:ג??ס 1?{))רשע די סאציאלע און װױםשאפטדענע לאגע פון די פוילישע ײדן אין דעו צװײםעו העדפט פון *ו-סן: ,ה. (רעפעראם גפהאלםן א?'פן 1יסן א'נספרנאפ'#גא7ן קאנגרעס פק ררססארישע װ'סנשאפסן א'ן??יעד־סע) מונג פון די פויערים האט גורם געװען, אז די פעכטצר זענען נישט תמיד געװען אומשטאנד צו באצאלן דעם פאכט־צינו. עם האבן נישט געהאלפן די מוראדיקע עינוים, װאס די אחזרױתדיקע פריצים פלעגן אנטון זײערע ײדישע שענקער און ארענדארן. היות עס האבן זיך םארמינערט די םריצישע הכנםות םון די שענקן האט זיך דעמןןלט אננעהויבן א סדרה פארטרײבונגען פון די יידישע שענקער *אין ארענדארן פון די דערפער. דאם דאויקע איז איבריקנם געװען אין הסכם מיט דער אלגעמײן פארשפרײטער מײנונג םון די דעמאלדיקע פאליטישע שרײבער, אז אײנציק און אלײן די ײדישע ארענדארן און קרעטשמערם זענען שולדיק אין פויערס טרײעריקן מצב. עם איז דעמאלט אפילו םאר• געשלאגן געװא־ן אין סײם צו פארבאטן די פ״ו־לישע יידן״צו פארנעסען זיך מיט דער פאכט פון שענקן. די גירושים פון ײדישע ארענדןןרן פון אײניקע װאיע• װאדשאפטן האבן פארגרעסערט די צאל דעקלאסירטע עלע• סענטן בײ די פוילישע ײדן. צו די דאזיקע זענען נאך צוגע• קומען טויזנטער א. ג. בעטלײדן פוןי פרײסן אין גאליציע. בם׳ה װערט די צאל דעקלאסירטע עלעמענטן בײ די פײלישע יידן געשעצט אויף אן ערך ססס.81 ד. ה. אן ערך ״/י>9 פון דער ײדישער באפעלקערונג אין פײלן. ״ צװײערליי אופנים פון קאמף מיט די דעקלאסירטע עלעמענםן זענען דעמאלט פארנעלײגט געװארן דורך די ײדישע און פוילישע בובליציםטן״ דער״רוב האלט פו״ן פאליצײאישע מיטלען און םון צװאננס־באשעפטיקונג ביי עפנטלעכע ארבעטן. דער באקאנטער פובליציםט טאדעוש טשאצקי אין דער מעדיצין־באקאנטער מאר־ קוזע זאגן זיך ארויס פאר אויפקלערונג און פאר פרײוױליקער באשעםטיקונג בײ פראדוקטױוע צװײגן, אין דער פראקטיק האם דער קאמף מיט די יידישע בעטלער, שלעפער און נע-ונדניקעם געטראגן א פאליצײאישן כאראקטער, מען האט זיי פשוט געטריבן פון אײן ארט צום צװײטן. די װאקסנדע פויפאריזאציע םון דער ײדישער באפעלקערונג אין פײלן האט נורם געװען די פארשארפונג פון די סאציאלע קעגנזאצן ביי די יידן, װעלכע זענען געװען נאך אין דער םרי- ערדיקע תקוםות. די אפשאםונג פון דעם ײדישן פארלאמענט, דער רעפערענט גיט קודם־בל א כאראקטעריםטיק פון דער וױרטשאפטלעכטר סטרוקטור םון די פוילישע ײדן אין דער א. נ. םסאניסלאװאװישער תקוםה <ד. ה. םון דער תקוםה בעת עס האט געהערשם ךיעי לעצטער פוילישער סלך סטאניםלאװ אוינוסט פ״א■ ניאטאװסקי פון יאר 1764 ביז צום אונטערגאנג םון פוילן 1795״). די דאזיקע כאראקטעריסטיק האט צונײפגעשטעלט דער מחבר לויט די אויםםארשונגען סון ד׳ר רפאל מאהלער, װעלכער סארנעמט זיך צײט א ריי יארן םיט דער םםאטיםטיק םון די פוילישע ײדן אין דער סטאניפ״לאװאװישער תקוםה. דער צײטוױיליקער םך. הבל סון אײניקע װאיעװאדשאםטן זעט אויס פאלננדע: אן ערך 8/* פון די פוילישע יידן האבן געלעבט אין די שטעט און שטעט■ לעך, אן ערך 8/נ אין די ד״ערפער. נישט װײניקער ןס50 פון דער בארופםםעטיקער ײדישער שטאטישער באפעלקעיונג איז געװען באשעפטיקט מיט האנטװערק. די ״רעשט האט זיך סארנוםען מיט האנדל, שענקן, פרײע בארופן א. א. װ. אין די דערפער האט זיך די יידישע באפעלקערונג באשעפטיקט דער רוב מיט קרעטשמעס, א קלענערע צאל האט זיך םארנומען םיט םעכטן ברויזן, גאראלניעם וכדומה. זייער קלײן איז געװען דער פראצענט פון ״ ײדישע בעל-מלאכות אין די דערפער. די װירטשאפטלעכע לאגע סון די פוילישע ײדן האט זיך דעמאלט באדײטנד םארערגערט צוליב אינערלעכע און אויםער• לעכע סיבות. די אינערלעכע סיבות דאם זענען געװען: די םוראדיקע עקםפלאאטאציע םון די קהלה תהיםים װעלכע האבן די גאנצע שטייער״לא״סט ארויםגעװארפן אױף די פלײצעס סון דער ארעמער באםעלקערונג. צודיאויסערלעכע סיבות דארף מען םארעכענען די אלגעמײנע ירידה פון פוילן אלס פועל-יוצא פון דער פריצישער וױרםשאםט און די בםדרדיקע בירגער-קריגן און מלחמות מיט די דרויםנדיקע שונאיס, וױיטער קומט דא אין באטראכט דער קאנ־ קורענץ־קאמף צװישן דעם ײדישן און"קריםטלעכן בירגערטום. ״ די אלגעמײנע שװערע לאגע האט זיך באזונדערס אפגערוםן אויף דעם מצב פון א ר ע נ ד א ר ן און ש ע נ ק ע ר. די ירידה םון דער לאנדװירטשאםט און די דערמיט םארבונדענע םארארע־