Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 716

לישערערישע בלעסער נום. 45 (496> זײס 716 יא, איץ קלײנעם נײס האב איך געפונען אק סטאמסקים נאװעלן, אק אײן פרט טײלט זיך אפ דאם בװײםע לײענען םין ערשטן: לויטן זכרון פון פרשםן לײפנען האב איך געװארם בו געפינפן אץ סטאויסקים נאװעלן בפיקר די פסיכאלאגיע םון די געשילדעדטע חיות און פופות גופא. די אײגנטלעכע זאא• פסיכאלאניע באמת אבער איז אין זײ גיכער צו געפינען די באציונגפן פון מענטש צי אט די תיות און עוםות. ע״פ• דין װאלט דער גאנגער באנד געמעגט הײסן, לויטן םוסטער פץ דער דערמאנטפר ערשטער נאװעלע: .איך און דאס קפצל׳ - ,מיר און די שסומפ פרײנט׳, און דפר אקצענט אויפן .סיר׳• נישט װײניקפר, אויב נישט מער, וױ אױפן .די שסומע םרײנט׳ מען מוז אבער גלײכצײםיק צו געבן, אז אפילו אױםן הויפט׳פאן פון מענטשנס באציונג צו זיי, שפילן די חױת און עופות גופא אויך א באדײטנדיקפ ראל אץ סטאװסקיס גא- װעלן, איר געפינט אין די דאזיקפ נאװעלן זייער פיל אינטערע- םאנטע זאא׳פםיכאלאגישע פרםים, װאם זאגן עדות װעגן מחברם זאא׳פםיכאלאגישער אינטואיציע, װעגן זײן גרויםער באאבאכטונגם׳ פעיקײט. צומאל רעכנסטו אפילו דעם נאמפן .שטומע פרײנט׳ פאר א באשײדנהײטם׳מליצה: די פרײנט זפנען גארנישם שסום, אץ זײער עצם־שטומקײט אין זין פון ארטיקולירטער, מענטשלפכער שפראך, רפדן זײ זײפר פיל און לאזן הערן בא׳ דײטונגםפולע זאכן. םטאװםקי פארמאגט נישט בלױז פארשטפנדניש פאר די ,שטומע פדײנט׳, נאר אויך טיפע ליבפ. אפשר איז טאקע אס די ליבע דאס פדימערע בײ אים און די פארשטענדניש דאם םעקונדערפ, דפר רעזולטאט פון דער ליבע. אץ װייל ער פארמאגט ליבע, קען ער אזוי אויסגעצייכנס געבן די טראגיק פון לפבן און טויט ביי די חיות און עופות, יענע טראגיק, װאס װירקט אױך אױף אונז, לײענער, מאראלי׳ זירנדיק. קײן בעסערן פראפאגאנדע-מאטפריאל, למשל, פאר װעגע• טאריזם, װי סטאװסקיס נאװעלן: ,אויפן האלץ־הויף׳ .אין א זומער־ײאג״ א. א. װ., באדארף מען נישט האבן, דפר שטרענגם׳ טער װעגעטארישפר פראפאגאנדיםט װפט זיך קײן מער װיכםיקן מאטעריאל נישס װונטשן. עטלפפע נאװעלן װאקסן אוים צו טיף׳רירנדיקע ם י ם ב א ל ן. אין ,האלץ־הויף״ זעען מיר די פולשטענדיקע פאראלעליזאציע צװישן מענטש און חיה, נישט בלויז םתם־איבערגעגעבנקײם םון אײנעם צום צװײטן, אפילו נישט סתם־שותפות פץ גורל, נאר פולשטפנדיקע אידענטיפיקאציפ: א פארהינטישטפר מענטש, אויב מפן מ׳קען זץ אזוי אוים׳ דריקן, א פארהינטישט׳עלנטער מענטש, פון איץ זײט, און א פארמענטשלעכטער הונט, א הונט םיט סענטשלעכער םקחות אץ כםעם־מפנטשלעכן באװוסטזײן, פון דער אנדערער זײס. ססאװסקים ליבע צו זײנע ,שטומע םריינט״, װעלכע װערן גאכן לײענען אויך אונזערע םרײנס, ברענגס אים אויך צו דעם אײגנארםיקן סטיל זײנעם: בכלל איז עם א רויקער, און אידיליש־עפישער, שילדע׳ רישער םטיל, אבפר די װארעמע ליבע־כװאליעם שלאגן ארוים פון אינטער אים און אפט — װערם ער, — דער מחבר אלײן, בץ איך ז־כער, באמערקט עס אפילו נישט אךן אװדאי און אװדאי, אז ער מײנט עם נישט צו טץ בכונה, — םענטימענ־ טאל־סוביעקטױויסטיש, דיכטעריש, אמתע ׳לידער אץ פראזער.' מיר האבן זיך נישט װאס צו שעמען מיט םםאװםקים ,שטומע פרײנט״ אױך בײ הײנטיקן טאג: קײן םך םץ דעם װי אמאל, בײם ערשטן לײפנפן נאװפלנװײז מיט גרױםע הפסקות. װי נישם וױ איז דאך פאר דער לאנגער צײט פון אמאליקער ױגנם ביז איצט אפגעמעקט געװארן דער תמימותדיקער צוגאנג צו זאכן, די אורטײלס־פעיקײט איז געװארן פיל שארפער, אנאליטיש־קריטישער, ם׳זענען, דעם שרײבער פון די שורות, צוגעקומען אײך געװיסע טעאיעטיש׳װיסנשאפשלעכע זאא׳פסיכא־ לאגישע ידיעות אין די ראמען פון דעם אלגעמײן־פסיכאלאגישן געכיט, אויף װעלכן ער ארבעט. אץ דאך — צי קײן אנטוישונג, װי געזאגט, איז עם נישט גפקומען. אפט אױ, פאזקערט, דער אמאליקער אײנדרוק אפילו פארשטארקט גפװארן. } .^שוץ גלײך די ערשטע גרעסערע נאװעלע אין די ,פרומע פריינט״: ״איך און דאס קעצל״ האט פאר מיר ארויםגערוקס א אינטערעסאנט קינםטלעריש־פסיכאלאגיש פראבלעם: איז דען מעגלעך, אז צ ו ו י י דיכטער זאלן זינגען לויט אײן קינםסלערישן קאמערטאן? ,איך און דאס קעצל״ גפפינט זיך מיט אלע אירע תגין אין שילדערונגס׳קרײז, סײ לוים דעם רירנדיקן םצנטימענטאל׳ אידילישן אינהאלט און סײ לויט דער עצם פארם פון דער פאבול. פון שלום־עליכמס ,מאטל פײסי דעם חזנ׳ס״. מ׳װאלט עס פשוט געקעגט צודרוקן װי א נײ קאפיטל צי ״מאטל פײסי־ דעם חזנ׳ם״ און איך בין ױכער: קײנער װאלט בשום׳אופן נישט געפילט די נישט־ארגאנישקײט פון צוזאמענהאפט. אפילו די רײן־אויסערלעכע, דעקאראטיװ־מיליע׳ישע ראם פון דער נאװעלע איז בײ םטאװסקין די אייגענע, װאס בײ שלום־עליכמן; דער טאטע פארט אװעק קײן אמעריקע. וױ באקאנט, איז אין דער פםיכאלאגיע פין ליטערארישן שאפן פאראן א טעאריע, װעלכע מאכט צי-נ־שט אין א סך פאלן דעם עצם יםוד פון אזוי גערופענפר ״פלאגיאט״־באשולדי־ קונג. צװײ דיכטער װען זײ שרײבן אין פארשידענע צײטן אפילו אײף אײן אין דערזעלבער סעמע און מיט די אײגענע מיטלען מוזן כלל נישט פלאגירן אײנער בײם צװײטן. אין דיכטונג קען אמאל רעאל װגרן דע,־ לעגצנדארער נס פון ,םעפטו־אגינטא״: יעדערער באזונדער קען אמאל אױפפלאקערן זיך דיכטעריש אויפן זעלביקן אופן און געבן אידענטישע אינ־ האלט אין פארם, װי דע־ צװײטער. (דעמדאזיקן אמת, זאל דרך־אגב באמערקט װערן, האבן פארגעסן די אלע, װאס באהאנדלען לעצטנם דעם ענין זינגער־ גלאזמאנם .קבר־אבות״). . לגבי סטאװסקים ,איך און דאס קעצל״ אץ שלום׳עליכםס ,מאטל פײסי דעם חזנס״ בארעכטיקט זיך דערדאזיקער אמת באזונדערס בולט און שארף: בײדע האבן דאך זײערע װערק אנגעשריבן כםעט אין אײן אין דערזעלביקער צײט. דער אײנציקער אונטערשײד צװישן סטאװסקים קאפיטל ,מאטל פײסי דעם חזנם״ און שלום׳עליכמם גאנץ ,מאטל פײסי דעם חזנס״ איז דאס. װאס סטאװסקיס קאפיטל איז אנגעשריבן אין אויטאביאגראפישער פארם, אץ ערשטער פערזאן. און דאס איז דוקא א מעלה פאר סטאװםקיס ,קאפיטל״, עם גיט צו דעם קאפיטל אינטימקײט און אוממיטלבארקײט. אין ,איך אץ מײן קעצל׳, װי אין אלע אנדערע נאװעלן סטאװסקיס פון דעם באנד, זעט מען אויף דעם אנשױלעכסטן אופן דעם תמימותדיק־רירנדיקן קלײנשטעסלשן ײדישן לעבנס־ שטייגער מיט אלע זיינע איידלסטע קנייטשן און פאלדן. אין דעם סרט זענען סטאװסקיס נאװעלן א אומדערזעצלעכער מאטער־ יאל פאר דער ױגנט פון אונזער צײט, װאם נאך דעם ארגאני־ זאציע׳פראצעס אין אונזער לעבן קען זי נישט דאס ניטלאנגיקע ײדישע לעבן פון קלײנעם שטעטל.