Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 715

זײט 715 ליטערארישע בלעמער נומ. 45 ©49) דער מידער נשמה, דער מידער נשמה. גײט׳זשע שלאםן, גײט. אויסן דאך שטײט דער חלום שוין װןןך, שטיים דער חלום שוין װאך! און װידער טיפערט זיך די שטול. מען הערט דעם רויש םון די װאםער-מיל. א וױנט שױבערט דאם גראז, און אויםן װעג שאטנט דורך א הןןז. בײט דער טױ אײף און נעםם די דריםלדיקע שטוב־ארום יוי אראם אין א װײםן ריננ. רוקט די נאענטקײט אלעמען בוגויף, און איבער אלץ בלויט אויף די נאכס שםײנערדיק, שטום. עםנט איז די שםילקייט מיס א שלאף ליד : אװעק איז די זון בום םארבארגענעם ברונעם, ברענגען סרײםט און הײלונג, דד. י׳שדיא? דזזני/ / ת?י>:ב'ב או־פן ראנד פון ט. סטאווסקיס ״שטומע פד־ינט״ זײער אינהאלט, נאר אויך כראנאלאגיש מיט יין ערשטער ריי נער יוגנס׳ליבע. און פונקט אזוי װי ם׳איז שלעכט און העכסט׳פײנלעך, װען דאס בװײטע איבערלײענען ברענגט אים צו ביטערער אנ• טוישונג, שפײט גאליק אין די קלארע װאסערן םון זײנע ױגנט• זכרונות׳ברונעמער, אזוי איז אויך די העכסטע פרייד, פארקערט, װען עס געלינגט דורך אט דעם צװײטן לײענען כאטש א ביסל װידער אױפצושטעלן יענעם נהת, װאם מ׳האט געהאם פון ערשטן לײענען אין די ױגנט׳יארן. משה סטאװסקיס נאװעלן װעגן שטוב׳חױת, בהמות און עוםות זענען םאר מיר געװען פרי׳ױננטלעכע באהעפטונג צו ליטעראטור,• בשעתם האבן זײ אויף ניר, װי אויף ײדישע לייע■ נער םון יענער צייט בכלל, נעםאכט א געװאלדיקן רושם. װײל זײ האבן ארײנגעבראכט אץ דער ײדישער ליטע־ ראטור א גאנץ נייע טעמאםיק, װײל זײ זענען געװען די ער׳ שטע זאא׳פםיכאלאגישע פרװון אין דער ײדישער ליטעראטור. אפת אויך ביז םטאװםקין האבן אנדערע, דער זײדע מענדעלע בעיקר, פון צײט צו צײט גענעבן בהמות׳ און עופות׳שילדע׳ רונגען אין זײערע װערק, דאם זענען אבער געװען אגב׳שילדע■ רונגען. םטאװסקי, דאקעגן, האט אט דעם מין שילדערונגען גע׳ מאכס פאר דעם עיקר, עס איז, אזוי צו זאגן, פאר אים גע׳ װארן זײן קינסטלערישער .ספעציאל׳פאך״. און אין דעם פרט קען אםילו יארן׳יארן שפעטער, מיט א. מ. פוקס און י. י. זינ־ גערס אויסגעצײכנטע זאא׳פסיכאלאגישע שילדערונגען אפילו, מיט אים זעלטן װער זיך פארמעסטן. םאר אונז, אויפגעװאקסענע אין דער םפעציפיש׳יידישער םביבה, װאם אױ אפגעריסן געװען ואון צי בלויז ,געװען׳ז) פון דער אוםמיטלבארער נאטור׳װעלט, װאם האנדל׳װאנדל׳שטײ׳ גער האם, װי םיט געקינסטלטע פאראװאנען, אונז אפגעטײלט םון נענטערע באאבאכטונגען איבעי■ חױת און עופות, איז משה סטאװםקיס נייע טעמאטיק געװען ממש א קאלומבישע אנטדע׳ קונג. בכל׳אוםן בײ זײן אויםקומען איז משה םטאװסקי געװען אין אונזער ליטעראטור אן אוניקום. װאס׳זשע איז דער װונדער, װאם איצט, נאך יארן׳יארן, האט מיך דאם צװײטע, איבערלײענען םטאװסקיס נאװעלן ארײנגע׳ װארםן אין א שטיקל פחד, געשטימס מיט נײגיריקײט: — װער װײםט, צי װעט דאם דאזיקע צװײטע איבער• לײענען ברענגען מיט זיך אן אנטױשונגן״ און כ׳מוז מיט םרײד קאנסטאטירן: די אנטױשונג איז נ י ש ט געקומען! — געװיס: דער אײנדרוק איז נישט פוגקט דער אײגענער■ כ׳האב צוםעליק גענומען בלעטערן אין משה םסאװםקיס .שםוםע םרײנט״ און כ׳האב שױן זיי איבערגעלײענט םון טאװל ביז טאװל. ▼ און ס׳איז מיר, דרך׳אגב, קלאר געװארן אן אמת, װאס האט מיך ריין׳טעארעטיש פארנומען הונדערט אץ אײן מאל: עס לױנט זיך אמאל, צוליב לײענערישן זעלבסט־קאנטראל, איבער׳ לײענען פונדאסנײ, נאך א לאנגער הפסקה, אלט־פארםאסטע װערק. פידוע, האט א לײענער אין אזעלכע פאלן. װען ם׳קומט אים אין האנם ארײן אן אלט, לאנגיאריק פארפאסט װערק, א קאמפליצירטן, א טאפעלטן געפיל: פון איין זײט צ י ט דאם װערק, און םון דער אנדערער זײט שטויםט עס אפ, פון איין זײם איז דער דערװעקטער אינטערעס פאזיטיװ, פון דער אנדערער זײט אבער — נעגאטיװ־באטאנט. און װאלטן זיך געםילן בכלל געלאזן םאטעריעל פאראנשױנלעכן, םארשטעלן זיי םיט קינסטלעריש־גראםישע מיטלען, שטעל איך מיר םאר, אז דעם געפיל פון א לײענער, בשעת ער נעמט אין האנט ארײן נאך לאנגע׳לאנגע יארן װידער א װערק, װאם האט אױף אים שטארק משפיע געװען, איז זײער גוט אויסצודריקן דורך א צײכנונג פץ עקססרעמע סארבן׳נױאנסירונגען: אט-אט באזוימט םיט העלן, בלענדנדיקן זינען׳ליכט, אמתן זעניסא׳שײן, און מיכף פארדעקט מיט שטאק׳םינםטערניש, מיט מצרים׳חושך... א, וױ מיר װילן עם רעפראדוצירן ױנגםלעכע איבערלע׳ *ונגען, װי מיר גארן עם נאך יעדן, מעג זײן: אםילו אילוזא׳ רישן אין שנעל׳דורכלײםנדיקן צוריקקער צו די גאלדענע ױגנט׳ סעב מיר האבן אבער גלײכצײטיק אויך םורא פאר אלץ, װןם םירט אונז צו אט דעם צוריקקער, מיר פלאטערן םאר דער עװענטועלער סכנה םון אנטױשונג. טאקע דערסאר, װאס מיר ציטערן אזוי איבער יעדן גוטן איבערבלײב פץ אונזער יוגנט און אונזער זכרון, האבן מיר םורא אומצוקערן זיך אין אונזערע רעאלע דערװאקסענע יארן צו אם דעם איבערבלײב. כדי נישט אראפצורײםן פץ אים דעם שלייער םון .גוט׳ און םולקאמהייט. דאם אײגענע איז מיט אן אלט בוך, װאם מ׳האט אים געלײענט און פון אים הנאה געהאט און שטארק באאיינםלונט געװארן אין די ױגנט׳יארן: עם ציט גלײכצייטיק צו אים און םון אים. עם איז א זעלסנהײט, למשל, אז א באיארטער לײענער זאל אן הארץ־קלאפונג דך נעמען נאכאמאל איבערלײענען מור• געניעװס ,דװאריאנסקאיע גניעזדא־ אדער קנוט האמםונם .װיק־ םאריא״, צי װערק, װעלכע אםאציאירן זיך נישט בלויז לויט