Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 712

ליטערארישע בלעטער נומ. 456 (49) זײט 712 אבער, אז מען זאגט שײן ,איך מאך זיך נישט װיםך, גראבלט שוין דװקא דאס געוױסן. איז װאס װעט זײןי װײנפער װארט אויף זײן דערלײזער, װענן װעלכן' זײן מאםע האט אים אמאל דערציילט, אז: *עם זענען ז״נע קליוםקעם, שאיבעלעך און ■ישקעט זןנגעםאקט, אין עזדע- איז עד טיש זי באלןןדן סים ױײסעד חלה אין קוןד־ב־ויםלעך םיט לעקעך און ם־ט סטרודל און םים ■לאדן. און זײנע גוטע זאכן, װאם ער טראגט, דארפן קלעקן םאר איטלעכן און פאר אים, װײנפערן, אויך בתוכם. און אט כאפם זיך װײנפער אן אן דעם געקוםענעם דצרלײזער אין יזײן ליד ,לעניך. ...״דו ה*םט עאדשםדיט אײף אונז דיין האנט, די װײםע טד־ד הוןט זיך צעשיאנט״ און דערנאך: ,די זון גיט אויף, פא־ניט, און בדויט אין ־דיין און זאלץ פאד *לעםען ■אדנד־ט״. א כל-טוב פאר- אים און פאר אלעמען. (סוף קוםט) ט ן מ י ר * זענען אנשטצנדיקער, ,רב״ אסאציאירט זיך דעם מאדערגעם ײדן מיט דעם גאנגן קאמפלעקם מינדערװערםיקייט. — דער מאדערנער ײד װעט פראװען סילװעסטער-נאכט, אבער חם ושלום נישט קײן שלח׳מנות, קײן חנוכה-געלט. רוםישע בלינעס װעלן דעם מאדערנעם ײדן זײן םיםפאטישער װי ײדישע לאטקעס, װי קיגל, געפילטע פיש און דעכלעך מיט שמאלץ. דאס אלץ אסאציאירס זיך בײ אים מיט זײן הײם, װאס טיף אין דער נשמה האט ער עם פײנט. אט דא אויפן דעק פץ באיווסטזײן האבן אלע זכמעט אלע) ײדישע אינםעליגענטן אינ׳ גאנצן אומאפהענגיק פון זײער אידעאלאגיע א אינטימע שםרעבונג זיך צו דערװײטערן פון דעם ײדן. פארגלייך די אײנשטעלוננ װען א ײד רעדט מיט ײדן און װען עד רעדט נישט ײדיש. אין צװײטן פאל איז פאראן א צושטאנד פון שטײפקײט׳ אנגע־ שטרענגקײט, אין ערשטן — אפגעלאזנקײם. אזוי איז אויך בכלל א ײד צװישן ײדן און נישט׳ײדן. מען װאלט געקענט אזוינע פאקטן אנקלויבן זײער פיל. אבער דא זענען מיר אויסן נישט דעם עצם פאקט, נאר דעם געזעלשאפטלעכן פועל־ױצא פון דעם פאקט. ערשטנס, כדי אן אידעע, א געדאנק זאל געפינען תן בײ ײדישע אינטעליגענטן, איז נײטיק זי זאל זײן אננענומעך בײ נישט־ײדן, לכל׳הפחות דארף עס האבן אנאלאגיע בײ נישם■ ײדן. פראפארציאנעל זענען ײדן א סך םער פארסראטן צװישן די דורכפירער פץ אידעען, װירםואזן, פאפולאריזאטארן, װאיא־ זשארן, אײדער צװישן די שעפער אץ פראדוצירער. אין זינען פון ײדישער קאנסטרוקסױוער אויפבו׳ארבעט אח אט דער כא־ ראקטער־שטריך א גרויםער שטער — עם םעלט די גייםטיק־ זעלבשטענדיקײט אויפצובויען דעם נױטיקן געדאנק אץ אים צו פארוױרקלעכן. װי פרויען׳ װאס לײק, אגב, אייך על פי רוב םון דעם שפלות־קאמפלעקם, קען זיך דער מאדערנער ײד אפגעבן 'םיט ,אײ דאבעליו דאבעליו״ פלענט אמאל זינגן א לידל: ״יו װיל איט פיי אין דהי סקײ, װהען ױ דיי׳ <דו װעסט עסן פײ אין הימל. װען דו װעסט שטארבןו. און חברה האבן עס געזונגען סיט סארקאזם, מחמת זיי האבן נישט נעװאלט װארטן אויף דעם הימל. און װײנפער איז אויך שטארק ברוגז, װאס מען דארף װארטן אויף דעם ״פײ״ - אויף זײן לשון, ״שטרודל און פלאדן״. װײנפער איז ״אין אלץ פארליבט ביז גאר/ װי ער זאגט אין א ליד, אבער נישט בלויז פאר זיך, נאר פאר אלע, װאס קומען צו זיינע ״טירן שװעלן׳, איז ער גרײט צו באשטעלן - א צוקעד• לעקעכל און יאכלעך פון טויבן, א פלוימען צימעס און א פלע- של װיין מיט טרויבן'. װיינפער װאלם אלעמען שוין היינט הײסן קומען נאך די אלע גוטע מאכלים. ״א מענטש אזא, װאס איז פארליבט אין אלץ ביז גאר׳. אבער דא גײט איבער א װאלקן. ער דערפילט די יאךיפון ״שפײז׳, די יאך פון עםן■ ער דערזעט ״זארגן אין די בלויע אויגן״. דא קומט דער צװייטער טייל פון זיין לעבן-דערקענטניש. ער זאגט:' ״ןןז םײן זעםפלע םיט ■וטע־׳ צ■ טיט שמאלין איז אפטםוןל פון *נאנדע־ טויל אדעקכע־ים;, עם איך דוןך םיט גד־יםן א&עם-ט און םאך דעיטון זיך נארנישם רימן.' ס, ג יא? ע ד ו ו ו ה א ל (הםש־) אויב נאר פאר יעדן נאיװן משכיל איז ״דאס לשון־ המדינה איז קלאר אץ רײן׳, האט פאר דעם נאציאנאליסטישן משכיל, װאס האס געכאפט א בריקע פין דעם רײנעם לשון- המדינה, געפונען א נײעם ערי־מקלט װוהין צו אנטלויפן פון דעם פאימיאוסטן אײגענעם איך. ,דבר עברית והבריאת״, און ביז צום הײנטיקן טאג שעמט זיך א דורכשניטלעכער האלב־ אינטעליגענטער און אפילו גאנץ אינטעליגענטער ײד מיש ײדיש אױף מארשאלקאװסקע, אין װאגאן און א־ן ״געזעלשאפט״ אויף אלעמבײ (אין תל־אביב. א סך שטאלצער שפירט זיך א דײטשער ײד מיט דײטש און א סך מער אכטונג רופט ער ארויס אײדער דער ״נעבעך״ מיט זײן יידיש... מען קען אויף הונדערט פראצענט זײן זיכער, אז חלילה־ וחס עם װאלט נישט געױען קײן ספרדישע הברה פאר העברעיש דאס הײםט אן אויסשפראך, װאס איז כמעט לחלוטין פרעמד יידן, װען די נעאנאציאנאליסטן װאלטן ז־יער העב־עיש געמוזט רעק אשכנזיש, פשוט װי 95 פראצ. ײדן האבן עס באנוצט אין דאװענען און לערנען, א, דעמאלט װאלט מיט העברעיזם נע־ האלטן גאנץ־שמאל. נישט קיין בעסערע באציונג צו ייד־ש און צום גאנצן ײדישן שטײגער מצד יענע שיכטן, װאם זענען פרינ• ציפיעל כלומרשט פאר ײדיש. אזא ײדישיסט װעט זיך באמיען װאס׳אפטער צו זוכן א סביבה, װו ער ״מעג״ פרײ זײן פון דעם ״שװערן חוב״ ײדיש, ער װעט זיך באמיען זײן יידיש זאל װאס׳װײניקער זײן ענלעך צום ״פראסטן׳ המונישן ײדיש, אזא יידישיזם שטאמט נישט פון פאזיסױוער באצױנג צום ײדישן לעבן, נאר פון א נעגאטױוער באצױנג צו עפעם אנדערש, װאס נילט פאר א קעגנזאץ צום ײדישיזם. אזא מאדערנער ײד װעט אן אן איראניע קײנמאל נישט באנוצן די ײדישע װענדונג ״רב״: ״פאן׳, ״מיסםער״, ״אדון׳