Literarishe bleter · 1933-11-10 · 45 (10.11.1933) · p. Seite 711

זײם 711 ליםערארישע בלעסער גופ. 45 (496) ער געענטםערט: ,בראנםן קאן מען נעמען אן א גראם״. דא האט נישט געװנגעין װײנםער דער דיכטער. דא האט וױינפער אויסגעשריען דעם באגער םון כל חי אױף דער ערד: אױםגעשריען אן א גראם. אבער דער דיכטער איז צוריקגעקומען קײן נױ־יארק. און א שעך אין נױ-יארק איז נישט ״א שעך אין על.עריש'״. אין ניו-יארק קריגט מען ,טרויבן׳אפמו אין מיטן װינטער. עראטיק- אומרויקײט, באגער-אומזיכערקײט איז אבער װיינפערן אײגןיאויף אויף נױ-יארקער ערד. און װי עם שרייט דער אויער־האן אין די בערג: ,קא־קא! אין װעלכער, פרעמדער נעסט האט יזיך מיין װײב םארקליבן׳, שרייט װיינפער דער דיכטער א״ין ניו־יארק: ,װעמעס בליקן קוקן איצט דיר נאך?' ,װעמען װארעמט איצט דײן אויגן-שײןי׳ ,בלויז דער אויבערמענטש און גרויםער נאר, שרעקן ױך נישט פאר געפאר׳. עראטיק, ליבע־לידער זענען םאראן װײניק אין דער היגער יידישער ליטעראטור <אחוץ בײ די פרויען-דיכטערינס), און װײ־ ניק זענען זײ אויך איבערגעבליבן - נאך ,ראטמיא׳ - בײ וױינפער <אויף זײן וױיטערדיקן דיכטעײשן ײענ). ס׳איז שוין נישט ,דאס םײדל׳, נישט די סביבה און נישט דער געװאגטער מעטאפאר פון .ראטמיא׳. אין דעם בוך ,ראטמיא׳: ,װי נאכ־ געלאזטע פליגל םון א געל-געסלעקטער הון, װאס האט זיך נןר־ װאם םונם צודרינגלעכן האן באפרײט, אזוי־אי קוקין הײנט די ברעגן םון דײן געבליםלטעיר שאל׳. אט דאם יאיז דער אײנדרוק פון ,ראטםיא׳: אבער דער אײנדרוק י פון ידעם טריםקער מײדל איז שוין גאר אן אנדערער. ,איך האב אין שלאף דיך אזא וױיסע האנט געזעןי און ײי א טויב םון חל״ף נישט דערשאכטן ביסטו א בלײכע אויף דײן בעטל שטום געלעגן׳. דא איזי א מעטאםאר, שוין זײער פיל מאל געהערטער אין יידיש אוין אין יידיש ארײנ- געבראכט שוין א םארטיקער םון העברעיש• דאס איז דער טריס- קער טײל פון װײנפערם ליבע. וױיל, אז 1עם גײט א יידיש ײנגל פון חדר, חלומט ער שטיל פון א פרינצעסן׳: און אזוי װײטער. אםילו אײף די שפעטערדיקע .רו־רו׳ און ,מאטא־הארי׳ האט ,ראםמיא׳ אויך נישט װאס צו זײן אײפערזיכטיק. נישט הי איז מסתסא דאס ארט פאר ליבע־לידער, װי װײנפער זאגט ערגעץ אין א ליד אין נײעם בוך ,געקליבענע לידער׳: ,אן ער און א זי - מםתמא נישט פון הי׳; און אז די ליבע־לידער האבן זיך אויסגעלאזט, אויםליבע, איז ײאס װײטער? װערט דערצײלט אין א פאלקס־ליד, אז מען האט אמאל געשיקט א חתן אנקוקן א כלה, היאט מען אים אנגעזאגטיצו רעדן: װעגן ליבע, פאמיליע און פילאזאםיע. אזױ אייז עסיאויך געשען מיט די מערסטע פון דעם נייעם דור ײדישע דיכטער אין אמע־ ריקע. נאך די ליבע־לידער, פאמיליע־לידער (סאמע־היים־װײ לידער), איז געקומען די םילאזאפיע, לעבנס־װייזהייט, דערקענ־ טעגיש. אנשויאונג. פיילאזאםיע אדער .םאציאלאגיע׳. דעו ״געדעלןטעו טיש״ בײ װײנפערן האט זיך גענומען ארויםשײלן זיין אײגענער קוק אויםן לעבן, זײן'לעבנם־פילאזאפיע. װי קוקט זי אײס? װאם לערנט זי אונז? האט ער גענומעין זאגן: - .םאםע, שטפרן קאן םען דאך נ־שם עםן. ווי די פרוכם פין קאשיקר אץ קיך׳. אדער: - .םענםש? ער אײנע־ בלויז םוז האכן אפם אביםל ױיך׳. אמת אײנפאך, אבער אײנפאך אמת• אין וױינפערם לידער האט זיך גענומען םילן א געװיסער טעם, דער טעם פון שפײז, די סרײד םון דעם, אבער, דא און דארט, אויך די יאך פון דעם. בײ אונזער שלום עליכמען״האט םען געקענט םילן ידעם טעם פון אלערלײ געריכטן, דעם אפעטייס םון עםן. היינטיקע צײטן איז א בזיון צו רעדן װעגן דעם... עם איז א בזױן ארײנצורעכענען עםן צװישן מענטשלעכע פארגעניגנס. און םארגעניגנם אין אלגעמײן זענען דאך איצט קאנטואבאנד. מען דינט איצט צו ,שװארץ ברוים און ציו נאך שװארציער ב״רויט׳. די אמעריקאנער םינדיקאליסטישע ארבעטער ארגאניזאציע, די װײנפערם ערשט ביכעלע .ראטמיא׳ םארענטפערט אםשר די פראנע. כאםש דערזעלבער דיכטער און דערזעלבער באגאזש, אבער געפינט מען זיך אין אן אנדער ארט און אונטער אנדערע *וסשםענדן, װערן שוין געשאפן לידעיר אויף אנדערע טעמעס. בלויז צוױי לידער בײ װײנפערן אויםער דעם בוך .ראטמיא׳ האבן א דירעקטע שײכות צו ,ראטמיא׳. זענען דאס לידער םון דארף. אויך דארט איז װײנפער, אויב נישט צוגעפ״רעסם צו דער ערד, איז כאטש נאענט צו דער ערר. ,* קורלודאםער, נעלעד הונט האס נעען אירע (דעד שיקסעם) פים זיך אױםנעעוינן און װי דער הונם קוק איך אױף איר םיס נליענדיקע אוינן׳. (אץ בוך ,בײ דער נרעברייע׳) און נאך א ליד: .םו-הו, םויהו אין דעם צעװארעםטן בײטאנ, װי נוט איז םיר איבט אץ זין נלי. אנטקענן סיר פ סטארע קי׳ רער בוהײ — אויפן האלז א נלאק. און פלוצלונג פון א האלז — םי־הו און װי א שװערע סאסע װאג סוט אץ דער לופם זיך א צעטדאג דאם ברוםען פון א ױננער קו. םו׳הו•, םו-הו... װער ענםםערט א■? דער ביהײ םיט צערײצםן בליק הויבט העבער אויף זין שװערן קאפ. און אץ דעם היציקן בײטאנ הויבט אויף די לופם א נרוים נעקלאנ םץ פײן און נליק.' ואץ בוך : .נאלד אץ נרץ׳) אין אין בוך .ראטםיא׳ זינגט ער אזוי. ,א הויכעד בארג און לעבן אים לינ איך א צונעפרעסטער צו דער ערד.' און װײטער: ,אויפן שם־ץ םון יואבםהױי *ינין ייך אץ לעשן זיך צװײ לאםפן, װי אויגן נישם דערשלאםענע און רויםע און אץ דער םונקלק־ם םון נאבם װאכן זי, װי םײנע װאכן זײ, װי טינע.' און דא, ,א צוגעפרעסטער צו דער ערד׳ האט וױינפער אוים• געשריען .א״נרו ס געקלאנ׳ פון אײגענעם באגער, אויםגעמישט םיט דעם ,קלינגעדיקן װאיען פון שאקאלן׳. מים אלץ, װאם באגערם איז װײנפער אײסגעמישט: מיט דעם שאקאל, מיט״דעם בוהײ, מיט דעם אויער-האן, מיט דעם הונט אויסגעמישט ביז זעלבססאויפלײזונג. און דאם איז כאראקטעריםטיש םון װײנפערן. אומפערזענ• לעך, און אפ״ילו אומאיכיק, איז װײנפער אין זײן לײדנשאפם און אומפערזענלעך איז אויך דער אביעקט. .ראטמיא׳ איז נישט דער נאמען םון װײנפערם אויםדערויױילטער, באשערטער, אויםגחלומ- םער, נאר אן אביעקט םאר סתם לײדנשאפט, םאר סתם באגער. .דיין שויס - א קארן.םעלד,... װאם מאכט דעם דורכגײער פון ברײםן װעג פארגעםן אן די צװעקן םון זײן גאנג, בין איך דער דזרכגײער׳. א דורכגײער בלויז. א דורכגײער װאם איז הונגעריק, א דורכגײער װאס בא• נערם: .בולבעס מיט דער שאל׳, .ראטמיא׳, ,טרויבן׳. װי אנדערש עם איז דאס ערשטע קלײנע ביכעלע אין אינ• האלט, אזוי איז עם אויך אין דער םארם. נישט די איבערגערע• םעניש אין גראמען, װאס אין די איבעריקע ביכער ביי װיינפערן: און ם׳דערמאנט ױך: אײנמאל, װען שלום־עליכם האט םארגע• לייענס דאסיליד .צען ברידער זענען מיר געװען׳, האט ער אנ• שטאט ענדיקן מיטן גראם, וױ געװײנלעך, געענדיקט, .לאםיר נעמ״ען אביםל בראנםן׳. און װו״ איז דער גראם, האט מען אים געסרעגם: האם