Literarishe bleter · 1933-11-03 · 44 (3.11.1933) · p. Seite 701

זײט 1סד ליטעיארישע בלעטער נומ. 44 (695) י. אלןסענפעידס ״דעו עושטעו ״ד. ועלןװט״ אינס לןיעװעו ײד. מיוכה-טעאטעו אין קיע״וער ײדישן מליכה־שעעסער װערס איעם אויםבעסירט רי ■יעסע סין 1*ײיהטן ײרי־שן שריסטשסעלער י. ן?םענסעלד, ערשסער ײדישעי- רעקרים״ באארגעם דירך דעס דיכשער ל. רעזניק. די ■יעסע איז קעםיאנירס געװ$רן די-ך דעס ײנבן ײדישן מיזיקער שײנין אין אייפגעפירס דירך דעם נעװיססן רעזשיסער נ. ודערשילןןט. מיר ניבן דן די איםיקלען סון ל. רעזניק. ב. װערשילןװ אין ס. שײנין, װעלכע זענען םארעסגםלעכט געװןרן אין קיעװער ,-■'*ןלע- םארישער — גי דער אײםסירונג םין דער פיעסע. — אויף אזויפיל, אויף ײיפל עם קען מיטהעלפן דער דאזיקער אויפגאבע. אין רעזולטאט האט זיך באקומען. סען קען זאגן, אן אריגינעלע פיעסע, ײו ס׳איזי טײלװײז, אין א גרעסערער יאדער א קלענערער מאם, אײםגענוצט אקםענפעלדם סיוזשעט, זיין טיפאזש, זײן שפראך און ערטערװײז זײנע טעקםטן. צי האב איך נעהאט רעכט אזוי זיך צי באגײן סיט אקםנ- סעלדן? צי האב איך געהאט רעכט פארבײיטערן און קאמפליצירן זיין סוזשעט, געבן אנדערע כאראקטערן זײנע טיפן, ארײנסירן נײע טיפן, אײסטײטשן באשטימטע פאקטן פונקט קאפויר צו זײן אויםטײטשונג, דיפערענצירן די מאסן, װאס ער דערלאננט נישט דיפערענצירט? רא שטויסן מיר זיך אן אין דער װיכטיקער פיאבלעם, וױ אזוי מיר דערלאנגען קלאסיקער אין אונזער טעאטער ז דער קלאםיקער איז, װי יעדער שרייבער, א פארשטייער און אן אײםדריקער סון א באשטימטן קלאם אין, װאם טאלאנט- פילער דער קלאסיקער איז, אלץ שארפער און אנטשלאםענער דריקט ער אײם אין זײן װערק די אינטערעסן פין זײןיקלאס, אלץ קלארער אין בולטער פארמולירס ער די װעלט-אנשוױנג פון זײן קלאס, זײן װעלט-באנעם אין צוגאנג צו מענטש און געזעלשאפט. איך מײן, אז ס׳װאלט געװען פאלש צו לעזן די פראנע אלזײטיק און אײנמאל פאר אלע מאל. די אדער יענע לייזונג הענגט אפ פין קאנקרעטע באדייגונגען, ס׳הענגט אפ פון דעם, װער איז דער קליאסיקער, װאם שטעלט מיט זיך פאר זי־ן װערק און װאם פאר א ציל מיר שטעלן זיך, באװיױנדיק דאס דאזיקע װערק אויף אונזער סצענע. דערבײ, פארשטײט זיך, דארף מען אלעמאל האבן אין אויג די גרונט-אײפגאבעם, װאס שטײען פאר אונזער טעאטער. קינסטלעריש אויפצװױרקן אויף אונזער צושויער, ארגאניזירן אים צי טאט און צי קאמף, באװאפצנען אים מים מארקס-לענינישער װיםן אוןאנלאדן אים מיט רעװאלו• ציאנערער ענערגיע און װילן. אין דעם פאל האב א־ך זיך געשטעלט אייפן צװ׳יטן װעג, אויפן װעג םון גרינטלעך איבצרארבעטן. איך מײן, אז איך האב געהאט רעכט צי טאן, אויב נאר כ׳האב עם געמאכט גוט. אבער דאם װצט שײן זאגן דער קריטיקער, דער לעזער ארן דער צושײער. 3.??עד׳עילאןן די?ינסטלעוישע פאומיװנג ״דער ערשטער ײדישער רעקרוט׳ שטעלט מיט זיך פאר א באמת נײ בל<טי אין דער קינסטלערישער ארבעט פון איונזער םעאטער. דאם ערשטע מאל ױעלן מיר באװייזן צו שטעלן א װערק םון אן אויטאר, װאס האט גצשריבן הינדערט יאר פאר אונזער ברויזנדיקעריעפאכע. װי ס׳איז באוװסט, האט אקסענפעלד געשריבן זײנע פיעסעס נישט פארן צושויער, נאר פאדן לעזער, װייל צו יענער צײט האט מען נאך אפילו 'נישט געטרוימט װענן א ײדישער בינע. דער טעאטער האט געװיס נישט געהאט קיין שוש רעכט נאכצופאלגן אקסענפעלדן ברינד, נישט איבערארבעטנדיק דעם מאטערייאל. אויף אזא אויםן האבן מיר איצט אפולקאם נײע שטעלונג, װעלכע ל.רעז'ניק האטצוגעגרײט אויפן גרונט פון אקסענפעלדס מאטעריאלן. ל, רעזניקס ארבעט איז אויסגעפילט אמבעסטן, אים האט זיך איינגעגעבן איבערצושמעלצן אקסענפעלדן - באשרײפערישע פראזע אין א װירקלעך-טעאטראל לעבעדיקן טאט. בײטנדיק דעם סױזשעטיאון אריינפירנדיק נײע עפיזאדן אויפן גיױנט פון א רײ היםטארישע דאקומענטן, האט ער געשאפן א היפש ביסל נייע סצענעס.?. דעזניק װי איל האב געארבעט איבער דער פיעסע די פיעםע ״אזײ איז עס געװען׳ (״דער ערשטער ײדישער דצקרוט׳) מאלט דאס לעבן, די געזעלשאפטלעכע באצױנג און דעם קלאסן-קאמף צװישן די פארשידענע םאציאלע שיכטן אין דצם יידישן שטעטל אגהײב פאריקן יארהונדערמ, אונטערן יאך פון אומםענטשלעכערי עקספלואטאציע מצד דצם גביר און דעם פריץ. אין קלעם פון םארסאלגונגען מצד דער צארישער אדמי- ניסמראציע און מצד דעם אײגענצם קהל, אין דער פארשטיקטער א;מזןספער םון רעליגיעזע אבערגלויבערײען און פינצטערער אפגעשטאנענקײט, רייכט זיך און ס׳װערט דערשטיקט די לעבנס• לוםט און דער פראטעסט פון דער הארעפאשנער ארעמקײט. געדארפט געװען האב איך לכתחילה צופאסן פאר א שטע• לוננ י. אקםענפעלדם ״ערשטער יידישער רעק־וט׳, אזא פארגעבונג האב איך באקומען פון דעם קיעװער ײדישן סלוכה-טצאטער. אבער צוטרעטנדיק צו דער ארבעט, האב איך זיך' איבערצייגט, אז אײב זיך באגרענעצן נאר מיט פארמעלצר צוםאסונג, מים אויסערלעכע ענדערונגען און אין גרונט לאזן אקסענפצלדם באלויכ• טונג פון די געשעענישן, זײן באצױנג צום טיפאזש און בכל״ל זײן פ־לאסאפ־ע, דארף מען די פיעסצ אינגאנצן נישט שטעלן, זי איז נישט אקםועל און קען זײן שעדלעך. אקסענפעלד איז א בורזשואזער שרײבער, ער אידעאלױירט דעם אויפקומענדיקן יידישן בורזשוי, ער סימפאטיזירט זײן שטרעבונג צו אויםערלעכער אײראפעישקײט און אויפגעקלערטקײט, ער פילט אים מיט אין זײן שטרעבן צו רײכקייט און גלאנץ, אין זײן שנאה צו דער אפנעשטאנענער עקאנאמיק פונם ײדישן שטצטל און צו דצם מיטאלטערלעכן קולטור־צושטאנד פונם שטעטל צום רעליגעזן פאנאטיזם און װילדע אבערנלײבערייען. אײנצייטיק פילט ער אים מיט אויך אין די מעטאדן, װאס דער אויפנעקומענער, אויפגעקלערטער גביר װענדט 'אן אויף צו דערגרטכן זײנע צילן - רויבערישע עקספלואטאציע,* פאיש• קײט, שוױנדל, שנאה און פאראכטונג צום ארעמען, צום באלמע• לאכע, צום ארבעטנדיקן. צו דער ״האלאטע״ װי אקסגנפעלד רויפט זיי. דער גביר איז קעגן םאנאטיזם, אבער פאר רעליגיע, װי װײט םען קען זי צופאשן סאר זײנע איניטערעםן. ער מאכט חוזק פון אבערגלויבנם, און נוצט אויס די דאזיקע אבערגלײבנס אויף צו באשװינדלען און אפצונארן. און דער אידעאלעג פון דעם דאזיקן גביר - דער טאלאנטסיולער אויפגעקלערטער שרייבער אקסענפעלד, װאס איז אויפייכטיק אײפגעבראכט אויפן חסידישן פאנאטיזם און אויף דער װילדער אפיעשטאנענקײט פון שטעטל - אידעאלױירט די ײדישע רעליגיע און דעם רב. ער באציט זיך מיט שפאט און פאראכטונג צו דער ארעמקײט, צו באלמעלאכעס און מייט נאיװן ציניזם קװעלט ער אן סון די קונציקע 'שװינדלערײען, מיט װעלכע זײנע גבירישע העלדן נארן אפ און באשװינדלען די ״נענארטע װעלם׳, שװאכערע פון זיך, אין דער ערשטער ריי די אפנעשטאנענע מאסן. עם איז פאר מיר קלאר געױען, אז דערלאנגען אקסענפעלדן אזוי וױ ער איז - טאר מען נישט, אז ס׳פאדערט זיך א גרינט• לעכע באארבעטוננ םון זײנע מאטעריאלן. אין דער ארבעט האב איך אויםגענוצט נישט נאר ״דעם ערשטן ײדישן רעקרוט׳, נאר אויך אנדערע װערק אקםענפעלדס, אוןאויםער אקסענפעלדן אסאך אנדערע ליטערארישע מאטעריאלן, מעמוארן, דאקומענטן א.ד.גל. איך האב ויך געשטעלט פאר אן אויפגאבע צו געבן א מארק• םיםטישע באיױכמונג פון דער עפאכצ און פון די נעזעלשאפט• לעכע פארהעלטענישן אין שטעטל אין יענער צייט, לײגנדיק אין גרונם אקםענפעלדם פיעםע און אויםנוצנדיק זײנע מאטעריאלן נ א ר