Literarishe bleter · 1933-11-03 · 44 (3.11.1933) · p. Seite 695

דיט 695 ליסערזןרישע בלעםער גום. 44 (495) עם רעגירט איבער םעשים און נעדאנקען, אידעען און פרןזגראםען. װילט איר פאקטן? - טא לאםיר זיך װענדן צו זיי. נעםם אס א רשימה נעמען, װאס זענען םאנעטיש זײער ענלעך ברײנע - בראנע, איטע — אידע, םרײדע — םרידע, חנה — אנע, בײלע - בעלא, בערל — באלעק, שײנע — סאנע, םײנל — םאניע, אםתר — עסטערא־ ליבע - לױבע. נײן אין ניינציק פראבענט שטאטישע יידן װעלן גיכער האבן די נישס׳ יידישע פארמע, װײל די ײדישע םארמע איז צו הײמיש, און װאס הײמיש, איז םארן ײדן אומאנגענעם, נישט שײן. די צױניםטיש־נאציאנאליםטישע עלטערן, װאם זוכן אוים םאר זייערע קינדנר ביבלישע נעמען, װעלן תמיד אויםקלײבן אזוינע נעמען װי אביניל, יעל, תמר, אחימעץ, אמינדב וכדומה. זײ װעלן אבער אויםמײדן אזוינע ביבלישע נעמען װי אברהם, יצחק, יעקב, דוד, שרה, רבקה, רחל, לאה, דבורה בקיצור — די גאנצע ביבלישע ,פני׳ איז פאר דעם .נאציאנאלן ײדישן אויער׳ פסול געװארן. םארװאס ז - װייל צוםיל זענען די דאױקע נעמען ״םאראומרײניקט׳ געװארן אין ײדישע מײלער, אין ײדישן לעבן. ,חנה״ קלינגמ מיאום, .פנינה׳ קלינגט שײן, װײל עס איז נישט פאראומװירדיקט נעװארן דורך ײדישן געברויך. נישט סתם העב• רעיש איז שיין און פיין, נאר דװקא דאס העברעיש, װאם איז אמװײטסטן םון ײדישן מויל, װאס איז נישט םאראומרײניקט געװארן דורך דורות ײדן. אויב עמאנציפאציע האט אין זיך אײנגעהאלטן וױ א פונקט ,אדם בצאתך״, דאס אויסמענטשלעכן זיך און באפרײען זיך םון די צוגעװײנטע םארמעם שטײגער, האס די ,אויטאמאנציפאציע״ נאר געביטן דעם מוסטער, אבער נישט די צענטראפוגאלע פראגראם נישס דאס אנםלויםן םון פאלק און פאלקסטימלעכקײט. סון דאנען שסאמט די נאנצע באציונג צו ײדיש בײ די משכילים און בײ די ציוניסטן. נישס דערפאר איז ײדיש שלעכס, װײל עם איז א שלעכטע שפראך, עס האט געזינדיקט בלײז דערמים. װײל זי .שטאמם און איז א שפראך בײ ײדן״. די אלסע משכילים האבן געםײנט מיס דעם אראפװארפן די קאפאטע צו װערן צו לײטן גלײך, דאס זעלבע די שפראך .דו רעד נישט קײן לשון, װאס קײנער פארשסײט, דײן לשון איז םרעמד, פארמישש און םארדרײט. מיבל גןרדןן (המשך קומט) נאלער ענערגיע. זײ, אט די װעגן, װי געלעגערן םאר שטראם• װאסערן, דארםן זײן צונעגרײט אין פארם פון פראגראמעם און אידעעם םון פריער, דורך אנדערע םסיםולן, נארמאלערע און דויערנדיקערע. זענען זײינישסא פון םארוים גײען זיך די אנטי• םעפיטיזם־רעאקציעם וױ וױלדע שסראמען אן נוצן צו ברענגען. יא. עס װאלטן די נאציאנאלע בענקשאםט־עמאציעס געקאנט װערן םטימולן צו שאםן א ריכטונג פאר פאזיטױו-שעםערישער אױםבױ־ארבעט• געװיםו עס װאלט געװען נאריש צו מײנען, אז אזוינע סענטימענטן שטעלן םיט זיך נישט פאר קײן בוח. אבער, - װידער אמאל אבערז — בײ ײדן איז םאראן איין גײםסיקע אייגנשאםם, װאם מאכט צו נישס אט דעם שע• פערישן כוח. זאל םען מיר מוחל זײן אט ד;ם אתה-בחרתנײם *ויף דער לינקער זײם איך האב אבער דאך אט די אײגנשאםט נישט געקענט אויםזוכן בײ אנדערע מיר באקאנטע פעלקער אזוי װי ביי ײדן. איך רעד דא װעגן דעם שפלות־געפיל בײ ײדן. נישט דא איז דאס ארס אױסצוםארשן אלזײטיק אט די ײדישע פאלקם-פםיכאלאגישע אייגנשאםט. דאך — אליין א רע• זולטאם םון באשםימטע אנטװיקלונגס׳פראצעםן אח אט דער גע• םיל געװארן א גרויסער און שטארקער םאקטאר אין אונזער קאלעקטױוער שאפונג, אין אונזער ארבעט און דענקען. דעריבער מוזן םיר זיך אפשטעלן דא און זען זײן השפעה אויף אונזער לעבן הײנט און אונזערע געדאנקען װענן מארגן. לאמיר גײן כםדר: םאדערנע ײדן שפירן א נעװיסן װידער,םעם צו אלץ װאס איז ארום, אדער אין אים גופא צו הײמיש ײדיש. בשעת בײ די רוסן האט די אינטעלינענץ זיך געלאזט ,אין פאלק״ ארײן, פארליבט םמש אין אלע אן אויסנאם שטריכן, האנדלונגען און זיטן פון .פאלק״, המון, בעת בײ אים, בײם רוםישן אינטע• ליגענט איז אט דאס פאלק אץ זײן לעבן געװען דאס הײליק• סטע פון זײנע געפילן און אידעאלן, — איז בײם ײדישן אינטעליגענס (און װער איז דען בײ אונז נישט קײן אינטע• ליגענטז) פון אלע שאטירונגען און ריכטונגען, דאס פאלק, אין לעבן, שטײגער און זיטן עפעס א דערונטערדיקע זאך, א קנאפװערטיקײט, ײאם מען דארף פון דעם אנטלויפן. מעג מען מיס דעם באװוסטזיין, אין דער טעאריע זײן א ,קעמפער פארן פאלק״, םעג מען דאם װארט .פאלק״ פון מױל נישם ארױס• לאזן, איז אבער אט דאס שיפלות-געםיל אינעװײניק םאראן און | אנדהס גא9דמע31 | ער, װי נאך א שװערער שלאכט, מיד װעדן. אבער אט די מידקײט האט געדויערמ בײ אים נישט לאנג. ער אױ װידער סונםנײ דערמוטיקט געװארן, אלײן זיך אונסערנעגארטלם און אויך אונםערגעװארמעט זײנע נאענטע צו א גײער םארמעסטונג אץ דער צײטונג. — ער איז געװען דער רעדאקטאר מיט א ברײטן פארנעם. ער האט נישט נעקאנט םארלײדן קײן שטילע טריט. און אלע• םאל האט אים געלאקט עפעס נײס. ער האט געהאט אגרויםן חלק אין דעם םונאנדערװוקס םץ דער ײדישער פרעםע און אין דער םארברײסערוננ םון אירע ראמען. אין דעם זין איז אים אױסגעקומען אויסצושטײן פיל םון זײנע אסאליקע באלעבא׳ טים׳ארויםנעבער. אץ שפעטער — פון זײנע חברים, מיטגלידער אין די צײטוננם־אונםערנעמונגען, װו ער האט נעארבעט. קײן שװער איז צו שרײבן א נעקראלאג װעגן א מענטשן, ײעלכן מ׳האט שטענדיק באגעגנט א לעבעדיקן, געזונטן, פרישן, אימפעטפולן. און אזא איז דאך געװען אברהם נאלדבערג. עם אױ געװען א םענטש םיט ברען, םיט םעםפעראמענט, און זײן גאנצן ברען און טעמפעראמענט האט ער ארײנגעלײגט אץ דער צײטונג, װאס איז בײ אים נעװען אלץ — דער גאנצער חיות םון זײן לעבן. ער איז געװען דער אםתער צײםונגם-מענםש, ער איז געװען מים לײב און לעבן איבערגעגעבן דער צײםונג, ער האט נעפיבערט םיט איר, געברענט מים איר לײדנשאפם• יעכן לעבן. ,ער םײנם עם אויף דער אםת ו• — ד$ס איז גע• װען אלעםאל דער אײנדרוק, װען מ׳האט אים געזען בײ דעם צײסונגס-װארשםאם. און אט דעם אימפעט האט ער איבערגע• געבן זײנע םיטארבעטער, זײנע סיסהעלפער. אפטמאל םלעגט