Literarishe bleter · 1933-10-27 · 43 (27.10.1933) · p. Seite 686

ליטערארישע בלעטער נומ. 43 (494) זייט 686 און עס איז פארשטענדלעך, אז אזזעלכע מיני ,דירעקסארן׳ זענען נישט בבח אריינצולענן געלט אויף א לײטישער אויסירונג. דארף מען אםאל מאכן עפעס א נײע אויסשטאםונג, װערן אפטמאל אויך די מאטעריאלן-צושטעלער צונענומען אלם מיט׳ שותפים צום .פענסםערל״ אין םעאטער. - םארשטייט זיך, אז ביי אזא מץ בעל׳הביתישקייט סון .צען הענט״ קאסט יעדע זאך דרײפאכיק. און מען קאן דערנאך נישט ארױםקריכן פון הובות... װאס דארף מען גיץ װײט נאך בײשפילן — די ,װיל׳ נער טרופע״ םיט דער אוישטאטונג פאר ,שריי, כינע״ — קאן דא דינען אלם גוטער בײשפיל... הקיצור, דאס יידישע טעאטער האט צו זינגען אץ צו זאגן פון זיינע פארזארגער - די כלערלײ אמתע, צוגעשסעלטע און צוגעטשעפעטע שותפים און מיטשותםים און ,שאסניא״׳בא• זארגער. (די װ״יםע־דיקע קאפיטלען — קוםען) באדייטונג נישט געהאט. איצט אבער װען א בילעט קאםט פון 50 גראשן ביז 2 גילדן, איז שוין א 30—40 גראשן א גרויםע סומע. דער סעאטער׳בילעס איז נעפאלן אײף 200—סנ>3 פראצענט, און דער ,שאטניא״׳אפצאל שסײט נאך אלץ אין פולן פרײז. - און ס׳איז אינםערעםאנט: פון דעם געלט, װאם א טע׳ אסער באזוכער צאלט אפ אין ײדישן טעאטער, — קומט אן אין דער קאסע פאר דער טרופע א העלפט און אפטמאל נאך מײניקער. עם פאלן אפ פראצענטער און פראצענטער, און אז עס קומט צום צײלן פארן אקטיאר, בלייבט גארנישט. שפילט םען אפטמאל, בײ פולע הייזער, און דער אקטיאר האט קוים א 20—30 נילדן א װאך, װײל די אלע דירעקטארן, שותפים, נעכטיקע טעג, פליער, דרייער, ארומלויפער, קאנטראלירער, ,שאטניא״׳בעלי׳בתים נעמען אראפ פון אויבן אין פון אונטן און פון די זײטן, אז עס בלײבט פארן אקטיאר בלויז בײנער... ײ. ם. שזזדעז)/ / ')1ה))נ'סבךרג ײדיש איז דרום־אפריר-ע - אוז באך עפעס םיר הןןבן דאם *לץ נישס. םאדװאס? פון א-ן ז־ים א קל״נ־ בירגערלעבער עלעםענם, װאם איז פארזונקען ראשו ורובו אין ביזנעם. און בירנערלעכע עלעםענטן זענען ק״נםאל און אין ערנעץ נישם םםיםולענטן םאד קולטור און ליםעראםור. כיון דע־ אנדערער זיים - די העםםיקע צױניםטישע קעננערשאםם צו אלץ, װאם איז םארבוגזץ םים יידיש. דער צױניזם, הערשנדיק אומנעשטערם אין דעם <לאנד ביז מיט עטלעבע יןןד צוריק, ה*ם נעםלאנצט א שנאה צו יידיש, צום יידישן בוך, צײטוננען אין די יידישע הייזער און הערצער. די ״דישע פ־עםע איז אלעםאל נעװען (און איז נאך אויך ה־נט) צױנים• םיש געשטיםט. און אויך ב״ם ה״נטיקן שאנ נעםינם דך נאך א 20 טויזנט ״ריש׳ל״ענדיקע םאםע ר$ אץ לאנד, איז עם זיבער נישם ־י שילד, :ישם םץ ד• צ״ניםטן און;ישט םק דעד הינער ״דישעי ם־עםע. (־עצםנם איז ד■ ,אםריקאנע־ ״דישע צ״םיננ׳ ארונםע־ אונטער דע־ רעדאקציע םין דעם דיבםער דוד םראם — איז באםש ד■ שםראך א ־״נע!). יא, ״דיש אץ דר-ם-אםריקע איז נאך לעצעדיק, און םים אביםל נ-שן װילן און אנשטרעננונג װא־ט םען דא נעקאנם םיל א־יםטאן. אבעי.. און דא קום איך צי דעם ,און נאך עםעם״, װאם אץ קעםל. די צ״ם װען םען איז געקוםען און נערעדם אין נעםרעדיקם ם־אטאנישע יריבע צו ״דיש און די ״דישע ליטעראםיר איז שוין אװעק. דע־םאר איז איז אויך דעד יאהאנעםבורגער ,״דישער ליטע־ רארישער םאר״ן״, נאך א צװאנציק יא־יקער עקזיםטענץ, אינטערנע־ :אנגען. ליבן םלאטאניש קען םען נאר א קל״ן קינד. װיל םען האבן א םאײםיװע באצױננ צו ״דיש, םוז םען שםעלן קלארע םאדערוננען. ״דיש זאל ענטםערן אויף די םאדערוננען, ״דיש םײ האבן א ציל, א װעג, א שםדעבונג. אץ דער איצםיקער צעםאילוננם׳עםאכע דארף ״דיש זיננען םון נ״ע װעלםן און רוםן צו א נ״עם ילעבן. םען האט םענות צו די םאםן. אבער די םאםן זענען אװעק םארוים םק די שר״בער. א םיםישער בורישער װיץ: דער בור אויםן יאנר םרעגם ז״ן שװאדצן דינער: יאגן זיך נאך די הינם נאך דעם האזי יא, ענםםעדט דער שװארצער, ז״ יאנן זיך נאך, נאד דער האז איז נעבליבן א ם״ל םון הינםן... די םאםן םיק דעם אויםברויז םון דער צ״ם, ז״ערע אדערן װיברירן םים דעם םולם םון לעבן, װילן ז״ דאם זעען אויםנעשםינלט אין דער ליטעראטור/ אבער םיל םון אונזערע שד״בער טראנן ז״ נאך אלץ אונםעד שניםישאקע־ באד-לוםם. נרינקישאקער נעםויזעבטם, חלום-נעבט, לבנה־םרוים... יא, א שך קען אויםנעטאן װערן נישם נאר אץ םויק, ליםע אץ אפעריקע, נאר אויך אץ דרום־אסריקע. םריער אבער םוז םען *דיש אנםילן םיט נ״עם אינהאלם— ריבםיקער: םים אינהאלם, אץ דאם אדויםלאק צו די בר״טע ״דישע ארבעםער־םאםן ־־ לעען ז״עד לעבן און קעטםן זיער קאםף! דאם איז דער א״יציקער .ווענ, אײף װעלבן ״דיש — שםראך, ליטעראםור, קולםור - קען'װאקםן איםעטום אץ אויך ב״ אונז. ״דישע שר״בער אץ םוילן קלאנן: טיט ״דיש האילם שלעבט. א־יב םים ״דיש האלט שלעבט דאדםן, װי עם לעבן םיליאנען ״דן, װו ם׳איז םאראץ א ״װא און א צישא אץ ״דישע םעאטערן און נ״ן (9) ״דישע םענלעבע צ״םוננען אץ ־א־שע אל״ן - שא װי האלט עם םיט ״דיש אין ד־ום׳אםריקע, װי עם לעבן םך-הבל א זיבעציק םויזנט ״דן, אן םאלקם-שולן, אן טענלעבע צ״םוננען, אן ״דיש שע• אםער, אן ״ר-שע ביבליאשעקן, אן ל״ב אץ אן לעבן? אםיציעל איז ״דיש נישט נא־ טוים אץ דרום׳אםריקע, :א־ םאקע ,נאן עקזיםטענש״• אז״ באהײפםן אלע צײנישטישע חברות, צדקה׳אנשבאלטן, קאננ־ענ־שענם. אםילו ״רן םץ א נאנץ יאר װעלן א״ך אויך זאנן: ״דיש — ב׳װ״! דער אלשע־ ״ד אץ ־דענע ־ ני! אבע־ װ״טע־ — בע!..," אבער א־ננאגצן ז־ך םא־לאזן אײף ד• ציוניםםן און ״נו־-ע׳ ״וץ א־ז אויך נ־שם ק״ן הבל־ר.. האב א־ך םי־ נעװענדם צו די ״דישע ביבהאנדלוננען דא אץ לאנר. רי נעםלעבע ביכהאנדליננען האבן נערן נענעבן די שא־״אננשע ־ר־עו־,. דע־ שך• הבל םץ אט דער א־נםארםאצ־ע איז׳ אז װאך םאר װאך נ״ען ז־ך םונאנדער א־ן דר־ם-אם־יקע 5,500 ״ד־שע צ״טיננען (א־ך גיב ־ינרע ציםערן.) נעםענדיק אין חשבון דאס א״ן עקזעםפל־א־ ־ע־ט געל״ענט םץ צ־״, דר״ אין אץ םיל םאלץ אויך םץ םיר פע־זאנען, באקוםט זיך א ם, ־הב־1 םץ א צװאנצ־ק ט־־זנש -דיש״י״ענע־ אץ ד־־שיאםרײ קע. וד־ ג־עםםע צאל צ״ט־נגען קיםען םץ אםעװ־קע. ר• לאקאװיע װאבנבלעשע־ נ״ען זיך םינאנדע־ א־ן א פא־ םו־זנש. םײלישע אץ ל־ם־ישע צ־טוננען — א ם־ניםיש.) דער ,נעערטער לעזער״ א־ז שאקע נאר דע־ ״ד םון רעש עלטעין אים־נראנםן־ דיר םיט דעש ביםל ״ננװארק װאש איז א־־בע־ נעקלםען אהערצו איי םשך םון די לעצשע עםלעבע ־ארן. דאש הי־ נע נעבױרענע ״דישע קינד נישם נא־, װאם ער ל״ענט נישט, :אר ער רערט אויך נישט ק״ן ״ד־ש, באטש בםעט אלע םארשט״ען, אץ אנ־ע־ע רעדן זיך או־ך צוזאםען א־ן א נעב־אבענעש ־יד־ש. ש־א־ז נישם דעש ק־נדם שולד, װארום אם־לי דע־ .הויבנעשעצטע־ לעזע־" באזיצט נישם ק״ן נרויםע ל־בע צו ז״ן א״נענע־ שפ־אך. און ער ל״ענק די ״דישע צ־יטיננ אץ דאם ״דישע בוך (םאראן אײך ל־ענער פץ ״דישע ביבעד) נישם טחםה א־רעאל, אבע־ א־נ׳ נאנצן םבטל םאכן דעם דרום־אפריקאנע־ ײרנש באצ־וננ צו ־דיש װאלם ז״ן אוםנערעבט. א פארבארנענע ליבע אץ א שםאלץ נעםםלט ז־ך א־ן דעם ״דנם ברוםם צו און ט־ט ״דיש. דאס װ״זט זיך אפט ארויש ב״ םא־שידענע נעלענ:ה״םן: א ״דישער ־עדנער, א פאד־ בלאנרזשעםע ״דישע ם־ופע, א ״דיש-רעדנדיקע־ פילש. די װאר־טק״ם אץ די הארציק״ם. םיפ ־על־ע רע־ דדום־אפריקאנע־ ״ד נעםם עם אויף, איז רירנד. דאם צ״נט: ם־ט אב־םל םער פ־אפאגאנדע, זאב׳ לעבק״ם אץ פארשםענדניש װאלט םען דא קענען פיל א־יםטץ אויף דעם *דישן קולטוד׳נעביט.;ישם;אר םען האט באדארםט׳ נאר םען האם נעקענם האבן דא א פאר ל״םישע צ״טוננען (אם־לי א טענלעבע), א פאר *דישע װעלםלעבע שולן, קולטור׳םאר״נען.