Literarishe bleter · 1933-10-27 · 43 (27.10.1933) · p. Seite 678

ליטער>(רישע גלעטער נומ. 43 (1494 זײם 678 נאך געדארפט פערשארסן דעם קאמף קעגן ײדן װי קעגן א פרעמדן עלעסענט. אט די לאגע םון יידן אין דער ארוםיקער װעלס קען בשום אופן נישט אננערופן װערן מים ביאלאגישן נאמען .אסי• מילאציע״. אזא ארגאנישע אםימילאציע אין דער ארומיקער נע- זעלשאפט װאלס געקענט פארקומען בלויז דווקא פון קלײנע ײדישע קיבוגים, פון געשטרײטע גרופקעלעך און דאם אין משך פון לאנגע דורות און איבערהויפט דורך בלוט־סישונגען. אזא אסימילאציע איז באמת אויך פארגעקומען, אבער די קרייזן״ װאם זי האס ארומנענומען, זענען נישסיקע לגבי די געדיכשערע ײדישע קיבוצים. אין דער גרעסטער מערהײט זענען די אזױ גערופענע אםימילירטע בלויז צוגעפאסטע צו לעבן אין ארומי- קער סביבה. דערצו איז נויטיק צו פארטישן דעם אײגענעם פרצוף, אים םאכן אומקענטיק און אננעמען די אויםערלעכע פארמעס פון דער ארומיקער געזעלשאפט. אין דער נאטורװיסנ- שאפט עקזיםטירט פאר אזא צושסאנד דאס װארט ,דיפוזיע׳*. אײן קערפער, װאס איז פעיק צו דיפונדירן אין א צװײםן״ צעפאלט אויף זײנע מאלעקולן און דרינגס אריין אין די פארן צװישן די מאלעקולן פון צעלאזער. װען אבער דער צעלאזער, װאם אין אים האט זיך דער צװײטער קערפער צעלאזט, קילם זיך אפ, טריקנט אוים וכדומה, דעמאלט םאלט פשוט דער צע- לאזטער קערפער אי־וים װי א פרעמדער, כאםש פריער אץ נארמאלן צושטאנד איז ער לגמרי נישס קענטיק געװען. אם דאם איז דער צושסאנד פון די ײדן אין דער ארומיקער גע- זעלשאפט: דיסונדירט, צעשטויבט, צעברעקלם אויף אײנסן, אריינגעדרוננען אין דער ארומיקער געזעלשאפט ביז א צײט, כל זמן די סביבה איז פעיק אײנצוהאלטן. איצט אבער אין דער צײט פון די גראנדיאזע אײפטרייםלונגען אין דער גאנצער סטרוקטור פון דער םענטשהײט. ״פאלט״ דער ײדישער קיבוץ ארוים פץ זײן דעפונדירטן צושטאנד. דער קריזים פארװאנדלם אים אין א פרעמדן אפזאץ, װאס די םביבה קען נישם אייג- האלטן מערער. די פארמעם, װאס אט דאס ,ארויסװארםן דעם יידישן אפזאץ״ האם אנגענומען — זיי הענגען אפ פון דעם מאראלישן פרצוף, װאם די װעלט. האט אנגענומען איצט, נאך דער מלחמה. די לעצטע האט צעבראכן, צעשטערט אלע מארא־ לישע נארמעם אין דעם מענטשן, דאם םובלימירטע, אלם דאם העכערע, װאם איז אננעװאקסן אין דעם אויפפיר פון מענטשן, איז אויםגעריםן נעװארן. עס האבן זץ אפגעדעקם די אוראלטע, פרימיסיװע און װילדע אינסט־נקטן, ,איך שםײ מיט א מעסער אין האנט״ און מענטשן זענען געװארן װעלף. דער װילדער שטורעם פון מיליאנען צעשניטענע בײכער, צעפרענצלװעטע לײבער, צעברענטע, פארםמטע, צעװילדעװעטע בלוט-ארגיעם, װאס רופט זיך םיט דעם אײדעלן נאפען מלחמה, האט נישם געקענט, נישט צעשסערן ביזן גרונם דאם מענטשלעכע אץ מענטשן, אים םארװאנדלען אץ אומגעצויסטע חיות. און וױי איז צום שװאכן! און װער איז נאר אזוי שװאך װי א צע- שטיובסע צענטראפוגאלע מאסע, װי יידן זענען? אט דער םצב װערט נאך א סך ערגער צוליב דעם קול טורעלן צושטאנד פון אזא מאסע. צעשטויבט, אן א טים1 אץ ארנאנישן צוזאמענבונד, אח די צוצױנגס-קראסט צװישן אנאנד- שטארקער אײדער די צוציונגם-קראפם פון יעטװעדער מאלעקול צו דער ארומיקער סביבה. אין אזא צושטאנד קען זיך נישט אנטװיקלען קײן געזונטער קאלעקטױוער זעלבסטגעפיל, קײן ארגאנישע און פלאנמעסיקע קאלעקטױוע אײפבוי־ארבעט. עס קען זײן צדקד, עס קען געמאלט זײן קאנםערװאציע־הילף. אבער נישט קײן פלאנמעסיקע ארגאניזירטע קאנסטרוקטיװע ארבעם, װאס זאיל װארן פץ אויםפיר, פון טאג־טעגלעכן לעבן. קיין שום םימן זאל נישט בלײבן, הײנט גײ דערקען, אז אונטער דעם מאנטל פון גאנצער און פולער אסימילאציע איז געבליבן אין א לע־ טארגישן צושטאנד אײנגעהאלטן די נישט אםימילירטע ײדישקײט. אבער עס איז דאך אזוי. איך בין דא נישט אויםן דעם אנטיםעמיטיזם אין זיינע װולגארע, לאפידארע פארמעס. איך מײן דא איבערהויפט די פיזיא׳פסיכאלאגישע אונטערשײדן, װאס ליגן א סך טיפער פון באװוסטזײן און פון באװוסטזינ קע האנדלונגען, װאם אויסמעקן זײ קענען בלויז לאנגע דורות בלוט׳מישונגען. אט די אונטער־ שיידן זענען די ײדן געװ״ין פאראינטערעסירט צו פארטושן, און די נישט־ײדן פארקערט זענען פאראינטערעסירט דװקא זײ אונ־ סערצושטרייכן. און אט דער אינטערעם איז א ריין־עקאנאםי־ שער אין זיין עמבריאן. עס איז פאר דעם ײדן א סגולה צו פרנםד״ שפעטער האט זיך דער פארלאנג געקענט ,סובלימירך, אננעמען כלומרשט אומגייציקצ פארמעם — אריינדרינגען אין דער געזעלשאפט, װידער אמאל - קאריערע א. א. װ. כל זמן דער עקאנאמישער קריזים האט זיך נישט ארײנ־ געגעסן אין די ביינער פון דער װעלט, האט אויך דער ניט־ ייד נישט געהאס אט די גאנצע שארפקײט פון אינריף, האט ער זיך גוטמוטיק געלאזט באאײנפלוםן פון א ליבעראלער פראוע. עס האט אננעהאלטן די ליבעראלע באצױנג צו ײדן, איבערהויפס װען זײ האבן אײגנטלעך װי ײדן גארנישט פאר• לאננט. דער קרחיס האט אבער פארביטערט די קריםטלעכע באפעלקערונג, איבערהויפט די שטאטישע װאם זעט אין יידן דעם קאנקורענט, און לאזט אויס דעם גאנצן כעס אויף די יידן. די מאכט שסעלט זיך אפן אדער פארשטעלט אויף דער זײט פון שטארקערן און באמיט זץ אריבערצולײגן דעם יאך פון קריזים פון די פלײצעס פון די ,בירגער פון דער ערשטער מדרנה׳ אויף די ײדישע פלייצעס. אט די אומדירעקטע השפעה פון קריזים איז פיל שװערער און דערדריקנדיקער. עם איז באדראט עקאנאמיש אויך דער מארגן. מען באמיט זיך אויפצו־ ריכטן די לענדער פון קרחיס אויסמײדנדיק די ײדן. אט אזוי ארום האט דער קריזים אונז אויפגעטרײסלט נישט נאר עקאנאמיש, נאר אויך פאליטיש, סאציאל און במילא אויך קולטורעל. אבער אויסעד דעם עקאנאמישן קריזים לײדט נאך די װעלט פון א גרויסן אידעאישן קרחים, אן איבערברוך פון מלוכה־ געדאנק און נאציאנאלן געדאנק. די ,מלוכה״ אין אירע איצטי• קע פארמעס איז פארעלטערט און שסימט נישט מיט דער צי־ װיליזאציע און קולטור פון דער צײס, קײנמאל איז נאך נאציע אין זינען פון ראםע און אײגנארטיקע קולטור נישט געװען אזוי שטארק װי איצט. װי די װעלט װעס זיך ארויםדדײען פון אט דעם פלאנטער איז א פראנע פון נאענסן עתיד, אבער דערװיילע געפינען מיר זיך צװישן האמער און קאװאדלע און איבערהויפט מחמת מיר זענען נישט צוגעגרײט אידעאיש צו אט דעם װעלט־איבערברוך. דער מצב פון יידן צװישן די אײראפעישע פעלקער איז געװען און איז א צושטאנד פון אייסערלעכער צופאסונג צוליב סאציאל־עקאנאםישע צװעקן. די אײסערלעכע צופאםוגג פלעגט אפט אריבער-ײן אין אן אינערלעכע, אויף דער סכום האנדלונגען און אויפפיר פון מענטשן קען מען שאפן זייער גייםסיקן אינהאלם. פון דער צװייטער זייס, פון דער ארומיקער געזעלשאפט איז דער צושטאנד טאלערירט געװען, כל זםן די עקאנאמיק איז געװען נארמאל. בײ פארשארפטע עקאנאמיש־םאציאלע פארהעלט־ נישן האט דער קריזיס געמוזט ארויסרופן א װידערשטאנד קעגן דעם ,פרעמדן״ קערפער. די קאנצענטראציע פון יידישע קיבוצים אין גרײםע שטעט, אין געװיסע, באשטימטע בראנזשעס האט