Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 672

ליטערארישע בלעטער נומ. 42 (493) זײט 672 ז ל ם ן;׳? נעדזימײ; / א ס א (7 צ ע דלייבע באטיצי װעגז ײדישז טעאטער א קויארטאל אין יפו) זענען אויך פארגעקוםען די ערשטע פאר. זאמלונגען פון דער טרופע, ױעלכע האט זיך גערופן ,ליבהאבער פון דער דראמאטישער קונסט״. אונטעיר דעם דאזיקן נאמצן האט זיך באהאלטן דער װילן פון אייניקע מיטגלידער, אז די טרופע זאל אויך מעגן שפילן פיעסעס אין ײדיש, װייל נישט דאם גאנצע פובליקום פון יפו פארשכײט העברעיש. אזוי אבער װי דער נרעם- טער טייל מיטגלידער פון דער טרופע, װעלכע זענען געװען די הויפט-אקטיארן, האבן זיך ענערגיש אויסגעדריקט קעגן דעם, און האבן זיך פעסט אוועקגעשטעלט דערפאר, אז מען זאל אין פרא• גראם אריינשרייבן דעם פונקט ״שפילן פארשטעלונגען כדי צו פארשפרייטן די שפראך (געמײנט העברעיש), איז בטל געװארן דער װילן פון די יידישיסטן. זיי זענען צונעשטאנען צו דער מערהײט און זענען עגערגיש צונעטראטן צו דער ארבעט׳. א גוזמא מ. קיפנים אין זיין ארטיקל ״פון זיי איז כדאי צו װיסן׳ <אין ״הײנט״ פון 7 ױלי 1923) באשרייבט דעם פאלקם-דיכטער מ. געבירטיג, און דערבײ באנוצט ער פאלגענדיקן זאץ: ,איז אדאנק געבירטינס לידער האט דאך מאלי פיקאן אין אירע אפע• רעטן, און קלארא יאנג, און די גאנצע פדעיאדע רעװי-ארטיסטן און רעציטאטארן פון קלײנקינםט־בינעם, װי װאלטן זײ אויסגע-ען אן מרדכי געבירטינס לידערי ...די גאנצע קאריערע האבן זיי דאך צו פארדאנקען געבירטיגן׳. אויף װיפיל מיר איז באקאנט די קאריערע פון די צװײ אקטריםעס קלארא יאנג און מאלי פיקאן, איז דא קאלעגע מ. קיפנים א רעכמ ביסל מגזם. קלארא יאננ הןןט איר גרויםע קאר• יעיע אין אמעריקע אנגעהויבן אין מײזעל יאננם אפערעטע ״זיין װײבם מאן״ און אין אײראפע איז אין 1912 געװארן פאפולער נישט אדאנק דעם טעקסט פון אירע לידער נאר דורך דער מוזיק ״די אמעריקאנערין׳ און ״כאנטשע אין אמעריקע׳ - מאטױון צו װעלכע געבירטיג האט קײן שײכות נישט. מאלי פיקאן איז אין אײראפע בארימט געװארן בעת אירע גאסטראל אין 1921 דורך איר שפילן ״יאנקעלע׳*. אמת, אז דארט זענ״ען פאראן אייניקע געבירטיגס לידלעך, אבער זײ האבןינישט דעצידירט װעגן מאלי פיקאגס דערפאלג, נאר איר שפילן נופא. װידער מאלי פיקאנם דערפאלג אין'אםעריקע, װאם איז אומפארגלייכלעך גרעסער וױ אין אייראפע, האט די אקטריסע געהאט אויםשליסלעך צו םאר• דאנקען איר שפילן און - טיילװייז - רוטשינ&קים מוזיק. אנהענגען דעריבער זײער ערפאלג אויף געבירטיגס חשבון איז א רעכט ביםל גוזמא. א נײעו ״ביאגו&ף״ פון אבוהם גאלדפאדסן פראפ. דר. יעקב דערמער (סינעט> האט אין ״מאראמאשער בלעטער׳ ע סעפט. 1931) אפגעדרוקט א ביאגראפישן ארטיקל פון אברהם גאלדפאדען און צװישן אנדערעס שרײבט ער דארט אזעלכע קוריאזן: ״געבוירן אין װאלהינע׳ (געמיינט ויאלין). ״לערנענדיק נאך אין דער ישיבה, פירט ער אויף דאס ערשטע טעאטער־שטיקי ״םערקעלע׳. מילא, גאלדפאדען האט יאין ישיבה נישט געלערגט. דער ביאגראף ױינער מיינט די זשיטאמירער רא■ ביגער-שול, װו ם׳איז טאקע פארגעקומען די ערשטע אויפסירונג פון ״טערקעלע׳, אין װעלכער גאלדפאדען האט געשפילם די טיטל-ראל ,סערקעלע׳, אבער נישט ער האט י אויפגעפירט די פיעסע.*די"קאמעדיע איזיאויפגעפירם געװארן דורך מאדאם סלא• נימסקי, די פרוי פון חײם-זעליג סלאנימסקי. װײטער שרײבט פראפ. דר. יעקב דערמער, ״גאלדםאדען האט פרובירט צו שפילן דייטש׳. דערפון הערן מיר צום ערשטן מאל, און ס׳הײבט זיך גארנישט אן י דאן שרײבם דער ״ביאגראף׳: ״ער אליין איז רעזשיסער, דירעקטאר, דעקאראטאר, דיכטער און אקטיאר פון דעם טעאטער, װאס פירט נארימעלאדראמאטי• שע װערק אויף׳. דאם שטימט אויך נישט. גאלדפאדען האט ג'ע- נאל װעגן?ןויסטז אויף דעו ״דישעו בינע מײן לעצטן ארטיקל אין ״ליט. בלעטער׳ װעגן ״קריסטן אויף דער יידישער בינע׳ האב איך פארענדיקט מיטן אפעל צו די, װעלכע האבן, ביז איצט אוסבאקאנטע אינפארמאציעס, זײ צו פארעפנט״עכן. דערװייל איז דער גורל געפאלן טאקע אויף מיר אליין. אין דער ארבעט אויפן צװייטן באנד פון מײן ״טע- אטער-לעקסיקאן׳ בין איך געקומען צו דער ביאגראפיע פון דער קריסטין מאלי סאוער, װעלכע זאל זײן געבוירן אין סאמע בערלין אליין. בעת דער ײדישער אקטיאר צעזאר גרינבערג האט אין 1896 איינגערארדנכ יידישע פארשכעלונגען אין יאהאנעסבורג (דרופ-אפ- ריקעו און ס׳האבן אים פארפעלט געזאנג-כחות, האט ער אנאנ• סירט, אז ער זוכט אזעלכע באטרעפנדע כחות צװיישן די, װעליכע קענען דײטש. מאלי סאוער, װע׳כע האט געשפילט אין א דייטשער אפע• רעטן-טרופע, איז דעמאלט, אויף דער דאזיקער װענדונג, אריינ- געטראטן אין כאר פון יידישן טעאטער, באלד דערויף איז אבער פאר איר אנגעשיריבן געווארן א כפעציעלע סצענקע איןידער אפערעטע ״מרים החשמונאית׳, אין װעלנער זי האט געהאט א גרויסן דערפאלג און איז שוין פארבליבן אלס פרימאדאנע אין דער טרופע, װו זי האט געשפילט אנדערטהאלבן יאר. דורך דער צייט האט זיך םאוער אויכגעלערנט יידיש און אביסל העברעיש. צו דער כאראקטעריסטיק פין דער דײטשער אקטריסע גרעטא מייער (װעגן איר האב איך געשריבן אין מיין לעצטן ארטיקל), איז כדאי צוצוגעבן איר דערקלערונג אין שיקאגער ״פארװערטם׳ (17 יולי 1933) װעגן היטלעריזם. ח׳ יעקב מעסטעל מאכט מיך אויפמערקזאם אויפן ארטיקל פון אקטיאר און שרײבצר ם• <אברהם> טייטעלבוים ״מאטעריאל צו דער געשיכטע פון דער ײדישער בינע אין רוסלאנד״, געדרוקט אין ״דער אידישער קעמפער׳, ניו-יאיק, מערץ 1918, װאס אנט• האלט אינפארמאציעס װעגן ״נישט-ײדן״ אויף דער יידישער בינע׳ אין אוץ־ישראל האט מען געזאלט שפילן העבועיש און ײדיש דער באקאנטער שוישפילער און איינער פון די הויפט גרינדער פון העברעישן טעאטער אין ארץ־ישראל מ. גנעסין האט אין תל-אביבער זשורנאל ״כל נוע׳ פארעפנטלעכט זײנע זכרוניות צו דער נעשיכטע פון העברעישן טעאטער אין ארץ-ישראל. מיר ווערן דא געוװיר ממש סענסאציאנעדע נייעס. אזוי דערציילט גנעשין, אז נאך דער רעװאלוציע אין רוס■ לאנד אין 1905, װען א סך רעװאלוציאנערן האבן געמוזט עוקר זײן אין יעדן מיטװאך האבן אין ארץ-ישראל אנגעהויבן אנצוקו■ מען שיפן מיט עמיגראנטן, ״האבן זײ אויך מיטגעבראכט זייערע פארטײ-דיסקוםיעס אין האבן אויך נישט פארגעסן מיטצוברענגען דעם שפראכן-קאמף ...די ״טרופע״ (װעלכע האט זיך דערװײל דארט צונויפנצשטעלט) האט זיך פארשטארקט און די צאל פון אירע ק־עפטן איז גרעסער געװארן און עס איז געפאלן א נייער לאזוג: מען זאל אויך שפילן יידיש. אבער באלד האבן זיך גע• פונען די פאנאטיקער, און צװישן זיי דר. מעטמאן-קיאהאן, חעל• כערנ האט מיט זיך מיטגעבראכט דעם ״משונענעם׳ געדאנק וועגן גרינדן אין יפו א העברעישע גימנאזיע, און אויף וועלכן מען האט דעמאלט געקוקט װי אויף א סך אזעלכע, װאס האבן זיך געפונען אין לאנד און האבן זיך ארומגעטראגן מיט גרויסע פלע• נער און מען האט פון זײ חוזק-געמאכט... יער איז אויך געװען צװישן די, װעלכע האבן געהאלפן אפשװאכן די טענה װעגן יידיש אין דער טרופע, װעלכע איז נאך נישט געשאפן געװארן. און סוף סיף זענען אויך די ײדישיסטן געװען געצװונגען מככים צו זײן, אז זײער טענה האט :ישט קײן גרונט. זיי האבן זיך אפגע• זאגט פון שפילן יידיש.' און װײטער דערצײלט גנעםין: ״דארט <איו נוה שלום, א