Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 673

זײם 673 ליטערארישע בלעטער נום. 42 (?49) יעוױאל קאפעדאוו נאך א קורבער קראנקהײט איז אין נױ-יארק אין עלטער פון 75 יאר געשטארבן דער באקאנטער ײדי• שער סובליציסט און שריפטשטעלער ישראל קאפעלאװ. ישראל קאפעלאװ שטאמט פץ באברויםק און האט באקומען א רעליגיעזע ײדישע ער• צײנג. צוליב פאליצײ• אישע רדיפות פאר זײן ראדיקאל פאליטישער טעטיקײט איז ער אנט• לאםן אין עלטער סון 24 יאר קײן אםעריקע און דארם זיך באסיי• ליקט אין דער ארבע• טער-באװעגונג. צוערשט איז ער צוגעשטאנען צו די אנארכיםםן נאכדעם צו דער ײדישער נאציאנאל־םאציא• ליםטישער באװעגוננ. א לענגערע צײט האט ער מיטנעארבעט מיט דר. זשיטלאװםקין אין פארשידענע אויםגאבן און צײטשריפטן. ישראל קאפעלאװ האס פארעפנסלעכס זײנע זכרונות אין 3 בענדער: 1 אםאל אױ געװען, 2ו אמאל אין אמעריקע און 3) אםאל און שפעטע־, װעלכע האבן א װיכטיקן קולטור-הי• סטארישן װערט. — אין די .ליט. בלעטערי זעגען געדרוקט געװען ארטיקלען װעגן די װערק. - בויװ אין דסדאקציע חמובער רעד#קםןר ן אין זײן ןרסיקל *מענדעלע הןס געערינן א •יעםע װעגן יאםאלך (ליס. בלעסער נר. 39) נרענגט ז. זילנערעידײנ אן אויםזיג םון ע קןרעם• •ענדענץ אין קיעװער ,״נײע וײס״ מעגן 1 נןזיך נײם זײדן, װען םענדעלע רןס דערעײלם װינן א גרויסער דרעמע, װןס ער הןס זיך נעקלינן עי שרײנן. דירנײ גיס נו זילנערנװײג, עז די מיגסקער .״עײסעריפס״ נרענגם נןך אײניקע עירות (עז מענדעלע הןס געװןלס װיםן װי ם׳האם געהײסן דעד ײד, װןס איז געװען םסןרק גןםיײנדעס מיס ניםםערקן). ןס די שודות, *רײנס זילנערנװײג, הןס ער נעזוכס אין ןריגינןל םין דער קןרעםנןנדענץ אין?ײ גיםס געםינען. רערנײ חידוםם ער זיך םץ װןנען די .נײסזוריםס״ חןס געניםען די דןזיקע עורות. ןלס מחנר םון די ניםירסע שורוח, װיל איך ןנװײזן, *ז אץ דער ״גײער עײם״ הןנ איך נעדריקס *יייי ײזינדערע ערסיקלען• רעם עישסן אין יןר 1917 םןי מענדעלעם סויס אין דעם *װײסן אין יןר 1918 עי זײן ערעםן יןינײס• די עירות, װעלכע זילבערעװײג הןס ניםם נעקענס געםינען, זנגען געדרוקס אינם ערעסן ןרסיקל. •גב, זענען די נײדע ןרסיקלען םערפםנםלעכם אין דעם נןנד .מעםות װעגן םעגדעלען״ (אײםגע• קלינן דורך נ. םײזעל. װןרשע 1928) יין נןנד 21 םון םעגדעלעם ןלע װערק.— ם. קימ־עי שריבן זײער וױיניק מעלאדראםעס, במעט איע זײנע בינע-װערק זענען אדער קאמעדיעם, יםארםן אדער אפערעטעם, מעלאדראמעם האבן געשריבןיאנדערע, נישט גאלדפאדען. א צענזאו ־־ א אנסי-ציוניסם דער פארשטארבענער טעאשער-דירעקטאר נחום ליפאװםקי האט א טײל םון זײן רײכן ארכיװ נאך בײם״ לעבן אװעקגעגעפן דעם טעאטער מוזײ בײם ײװ׳א. נאך זײן טויטהאט זײן זון סא■ שא איבערגעגעבן דעם אנדערן״ טײ״ל ארכױו, אין װעלכן ס׳געפונט זיך א גרויםע צאי געדרוקטע און געשריבענע פיעםעם. דער רא• זיקער טײל פון ״ארכױו האט א גרויסע באדײטונג פאר דער גע• שיכטע פון דער צענזוי/ 'װאס האט געהערשט אין אמאליקן רוס• לאנד, בנוגע דגזם ײדישן טעאטע״ר. דארט קאן מען םעםטשטעלן, וױ װייט די יידישע טעאטער-דירעקטארן האפן םיםנעברויכט מיט די נעמען פין די ײדישע פ־עסעם-מחברים און איבערזעצער און אויף זואס םארע געםײנעם אזפן זײ זענען עקםפלאאטירט געװארן. א״יבעיקיקנדיק דפם דאזיקן טײל פון ארכייװ האב איך״זיך אנגעשסויסן אויף א צענזורקע (אן א צענזורקע האט״מען נישט גפמארט שפילן) םון דער פיעסע ״דאם פ־נמעלע ײ״ד'. ליפאװסקי האט געהאט א צד אין שיםל אין פעטערבו־ג און ער פלפגט נישט דארפן צושטעלן איבפרגעשריבענע צענזור• קעס אין דײםש, נאר פשוט געפן ײדישע געשריבענע אדער גע• דרוקטפ טעקססן. אויך די צענזורקע םון ״פינטפלע ייד״ איז פין גפדריקטן טעקסט. אין ,פינטעלע ײד״ קוםט פאר א גאנצפ מפשה מיט א אונטערנפװארפן קינד, מיט גויים און ײדן. דער צענזאר האט זיך דא זײער אייבגערשראקן אין כםדר אויסגעמעקט פים רויטע טינט די אלע שטעלן, איןיװעלכע ס׳רפדט זיך וױ מ׳האט געשענדעט ײדישע טפכטפר, אדער םתם אנגפטאן ײדן צרות צי גאר געסאכט א פאנראם. ער הא״ט אויך זײפר מקפיד געװען אויף חלול השם: פאראן א שטפל װיי שסיאל שמש זאגט: ,אז א ש־קסע איז שלעכט, װאם זשע איז גיטז - אײ גאטעניו:', האס דער צענזאר דאס װארט ׳אוי, גאטענױ״ אויםנעמעקט. װי קומט, הײםט ע״ס, גאט נעבן א... שיקםעז דער צענזאר האט אפנים מורא געהאם, אז דערמיט האט ער נאך נישט יוצא געװען זײן פליכט םאר ניקאלײקען. עפעם איז ד״ארט פאראן א סצענע, אין װעלכער ר׳ אהרן״, דער באלפ• באס פ״ון דער שטוב, אין װצלכער ם׳קומט פאר די האנדלוגג, רעדט װענן דער ײדישער לאגע, און דריקט אוים די האםנוננ: ר׳ אהרן: ...װעלן עסנען די אויגן און אײנזען, אז אונזצר ײדישע לאגע איז א פינםטפרע, א שרעקלפכע און דערקלצרן אונזערע ארעמע ברידער, אז זײ דארפן טראכםן םון אן אײנענער הײם, אן"אײנענעם מקום מנוחה. רב: איר םײנט ציוןז ר׳ אהרן: אט, אט. דאס מײן איך. דא האט זי״ך דע״ר צענזאר שוין גוט דערשראקן .ביון׳. דאס האט יאך עפעם א שייכות מים אן ארנאניזאציע, װעלכע אי״ז דע״מאלט״נישט געװען דערלויבט, אין ״פר האט דעם רבס װפנדונג ״און ר׳ אהרנס ענטפער אינגאנצן אייסגעש״םראכן. אט אן אנטי-צױניסם! װעגן םאדים דאזענפעלדם בריװ זײער חעיבער רעדןקסןרן ••ך ירענד זיך עי אײך םים דעד בקסה ■ןרעסנסלעכן דעם סןלגנדעם קןמיניקןם. •יך גרײם עים דרוק ע זןםליגג םץ בוןרים רןזענםעלדם *ריװ. איך װענד זיך עי די ולע״ ײןס הן*ן *ריװ םין רןזענסעלדן — ןז זײ זןלן םיר •ויסלײען די ןריגינןלן ןדער עיעסעלן *ינקםלעכע קןסיעם סון די *ריװ. איך גןרןנסיר, ןז די ןריגינןלן װעלן עיריקגעעיקס װערן •ין דער געססעד ןרדענוננ אין זײער סנעל. די *ריװ *עס םען עיסיקן ןדער •ויסן ןירעם סין ײדיםן װיסנפןם־ טלעכן אינססיסיס אין װילנע (יויװולסקיעגן 18) ןדער אויף םײן ןדרעם: ץ ז1 צ 4 3 ו1 5 ,1. ■•ז0 .ז1תס1. עסא .־541 168 .^\ .722 מיסדרדוורץ ד׳ר יעקב ש#צ ריגז