Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 671

זײט 671 ליםיעראדישע בלעטער נום. 42 (493> דאזיקע װאקטגראבנם. געקראכן, װי א קרעט אונטער דער ערד. פיפציק יאר האט ער נישט געזוכט קיין בעםערע פאר• דינסטן, ער האט נישט געזוכט קײן תכלית פאר זיך, װײל ער האט ליב די דאזיקע ארבעט. ביז מ ין האט געשטעלט ײנגערע אויף זײן ארט. ער באקלאגט זיך נישט. צו װאס און פאר װעםען ז איצט טראגט ער באנקעס מי.ץ צו רײכע באלעבאםשעס. כדי צו קענען דערהאלטן צװײ קלײנע אײניקלעך, יתומות נאך זײן טאכטער. ם׳איז נישט גוט מיר, א יא. הער דאקסארז און די װעסטן און לײבלעך װאנדערן צוריק ארויף אויף דעם קויטיקן העמד. דאס אלטע, פרוכנע לײב פרירס, כאטש ס׳איז הײסער, מיס־זומערדיקער טאג. א ײננער, בלאנדער קאפ קוקט ארײן אלע װיילע דורכן שפאלט פון טיר. אז מען רופט ארויס איר נאמען בעט דאם מײדל מען זאל זי לאזן איבערװארטן אלע. זי קומש אדיין אלם לעצטע. זי קוקט זיך אום מיט חשד, אויב קײנער הערט נישט אונטער. זי רוימט אײן עפעס דעש דאקשאר אין אויער ארײן. אין אירע אויגן איז דא די הינטישער הכנעזדיקײט, איך װאלט געזאגט, אז אירע אויגן לעקן די הענט פון דאקשאר. עד שאקלט בלויז מיטן קאפ. אויף דער װאך שטײט דער פאראגראף. זיי װייםן בײדע זייער גוט, אז מיט א הונדערטער קען מען אין דער פריװאט־װוינונג םון כמעט יעדן דאקטאר פארמאכן אויף א װיילע די שטענדיק אפענע אויגן פון פארא• גראף. אבער םאר אן א־עס מײדל האלט ער או־ף די מאסקע פון שטרענגקײט. דאס מיידל בױגט טיפער אראפ דעם קאפ: — איז דען קײן שום רעטוננ פאר מיר נישט פאראן? דער דאקטאר װיקלט אײן די װערטער װי פילן אין א פאפירענעם, בלאסן שמײכל. — קומט נאן אםאל אין צװײ װאכן ארום. זײ בײדע סילן גלייכצייטיק דעם ליגן, װאם םלאטערט דא ארום אין ענגן, גרויעם צימער. און געשען װעט אײנס סון די ביידע. אדער מען װעט זי אין א צײט ארום ארויסשלעפן פון א טייך, אדער זי װעט עם אויסטראגן און געבײרן ערגעץ אין א טויער. אדער אין קלאזעם. און דאן װעט דאס קינד האבן, אדער דער טויט פון דער אייגענער מאסעס הענט, אדער א פינצטערע, מוטערלאזע ױגנט צװישן פרעמדע מענטשן. און ערשט דאן װעט אים אױם• קוםען צו פארשטארקן די קאדרעס פון די אלע האפנונגסלאזע■ װאס זיצן אזוי הכנעהדיק אנטקעגן ארבעטער׳היים און װײםן נישט װי אהינצוטון די צען םינגער, דאם םארשעמטע נעצײנ פון מענטש. און אסשר, אפשר װעלן די רײען םון די, װאם זיצן אזוי טעמפ און האפנונגסלאז אלם שקלאפן פון סאטום אויםשוידערן סון אן אוסנע־יכטער אנטסלעקונג, אזוי װי די װערבעם אין מערצװינט און דאם קינד, װאם דארף געבוירן װערן װעט ארײנװאקסן אין אן אנדערער תקופת? לעת־עתה שטײען די בײערם אין הינשערגרונט םון שטאש װי טונקעלע מצבות. בלויו געצײלטע פון זיי זשיפען נאך. אויף די װעלט-בירזשעם מעסט מען זײערע לעבנסמעגלעכקײטן מיטן טערמאםעטער םון אקציעקורסן. זײערלעבן קאלקולירט ז-ך נישט בײ דער איצשיקער קאנױנקטור. פארלאג ב. הלעצלין, װילנע איבער די חורבות םוי פלויבע — עדײז 5.20 — האט מען דאס װאסער געמוזט צופירן מיט פעםלעך פונדער׳ װײטנם, און דאם װאסער איז געװען טייערער םון נאסט. האט מען געװאלם שטעלן א הױז און געלײגט פודאמענטן, האט עס פארגאםן מיטאמאל די הענט און םינגער פון די באלמעלאכעס, מען איז געלאסן נאך קאנען און עמערס און אנשטאט א הויז איז אויפנעשטעלט געװארן א בויערער. אזוי האט אויף יעדן פרעגצייכן פון אייזן און שטאל גענשפערט דאס מויל פון דער ערד מיט א שפײ פון פעטער, ברוינער ראפע. ביז דער גאנצער הינטערגרונט פון ששאט איז באדעקט געװארן סיש הויכע טונ• קעלע בויערם. מיט עטלעכע יאר צוריק האט דא גערױשט און געזשומעט פון מענטשן-און מאשינענארבעט. איצט שטײען זײ פארלאזן און זעען אוים פונדערװײטנס װי א װאלד טונקעלע מצבות. נאר אין א קליינעם טײל פון זײ צינדט זיך נאך אן א ליכט בײנאכט און דאס אײנטאניקע גערויש פון די געצײלטע ארבעטנדיקע בויערם פארשטארקט נאך און שטרײכט אונטער די איסו פון הילפלאזיקײם און טו־ט. אוהף א בערגל, אנטקעגן נייעם, און מאדערנסשן םטיל אויסגעביטן ארבעטער־הײם זיצט א גרופע מענטשן. מיט יעדן אנטשװיגענעם הארצקלאפן פון א בויער קומט צו א נײ הײפעלע. זײ זי צן אזײ גאנצע טעג, װאכן און חדשים און האבן שוין אפילו אויםגעהערט צו גלויבן, אז קומען װעט אן ענדערונג, אט אלע די, װאס זענען ביז נישט לאננ געװעזן עױתםים צו דער ארומיקער שםע אויף גאנצע צען פראצענטער פון די אײגענע מאזאליעדיקע פ־נגער. צװײ שעה א־ן דער אומזיסטיקצר געמײנדע-אסבולאטאריע קען זײן בלױז א רמז אויף דעם, װ־ אזױ עס לעבן אס די אלע .גװעװעזענע שותפים׳ פון דער ארו מיקער רײכקײט. דא אהער ײ דער דאקטאר אונטערזוכט די קראנקע אין אײלענ־ש, נישט האבנדיק אײסגעטון אפילו די אױבער-סלבושים, קומען די ארעמםטע פון די ארעמע. די צװאנציק גראשן, װעלכע מען מוז םריער אײנצאלן בײם װאזשנע פאר א צעטל מוז מען אויך זײער אפט בארגן. אדער אײסבעטלען אין די הײזער. און טײלמאל פרײוט מען או־ך מאכן א שװינדל, טאמער װעט עס געלונגען צוצוקומען צום דאקםאר אױף אן אמת ,אומזיסט״. מען רופט ארײן צו עטלעכע מיטאמאל. קינדער, פרויען און מענער. מען שעמט זיך נישט. בושה איז א לוקסוס, בלויז פאר די, װאס קענען באצאלן פאר א װיזיט. מען טאר דא אויך נישט װײנען און נישט מורא האבן. דעריבער פאר■ שטעלט די בלאסע פרוי מיטן פארטעך דאם כליפענדיקע מויל פץ איר קינד. אין דער מינוט האט זי םער מורא פאר דעם געװײן פון איר קינד װי פאר די דיאגנאזע. א פרוי בעט קומען צו איר מאן. ער קען זיך שוין נישט שטעלן אויף די פיס. רעװמאטיזם אין העכםטן גראד. דאס אכטע יאר ארבעטס• לאז. די נאנצע משפחה מיט 5 קינדער באקוםט אן ערך 13 זל. א חידש. אן אלטער, גראער ײד טוט אויס מיט ציטערדיקע הענט עטלעכע װאטענע לײבלעך און װעסטלעך, ביז ער קומט צו צום קויטיקן העמד. אויפן פנים בײטן זיך רויכע פלעקן סיט טויטער בלאסקײט. דער הוםס שאקלט מיטן םארװיאנעטן לײב, װי מיט א פרוכנע בוים. דער טױס שפילט זיך בלױז באהעלטערלעך. און דער פרוכנע בוים דערצײלט: םון זײנע 63 יאר האט ער סצ אפגעארבעט אין די װאקםגראבנם. בײ 13 יאר האט אים עױן דער טאטע מיטגענומען צו דער ארבעט. די באלעבאסים םון די װאקסגראבנס האבן זיך געביטן װי די פרילינגען אין חשװנם. ערגעץ אויף גרויסשטאטישע בירזשעס פארקויפם די אקציעם מיטן לעבעדיקן אינװענטאר צוזאמע אבי ז־אם געשעפט זאל גײן. נאר דער דןוזיקער אלטער אױ געבליבן אויף אײן ארט. ער האט זיץ לעבן צונויפגעשפאנט מיט די